Kodeks Postępowania Cywilnego
kodeks|kodeks.wirt.pl

Ujednolicone najważniejsze ustawy polskie

stan na 2014.05.15

Część pierwsza. Postępowanie rozpoznawcze
Księga pierwsza. Proces
Tytuł VI. Postępowanie


Art. 125. § 1. Pisma procesowe obejmują wnioski i oświadczenia stron składane poza
rozprawą.
§ 2. Jeżeli przepis szczególny tak stanowi, pisma procesowe wnosi się na urzędowych
formularzach.
§ 21. Jeżeli przepis szczególny tak stanowi, pisma procesowe wnosi się za pomocą
systemu teleinformatycznego obsługującego postępowanie sądowe (drogą elektroniczną). Jeżeli
przepis szczególny przewiduje, że pisma wnosi się wyłącznie drogą elektroniczną, pisma
niewniesione tą drogą nie wywołują skutków prawnych, jakie ustawa wiąże z wniesieniem pisma do
sądu.
§ 3. Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, wzory i sposób udostępniania
stronom urzędowych formularzy, o których mowa w § 2, odpowiadających wymaganiom przewidzianym
dla pism procesowych, szczególnym wymaganiom postępowania, w którym mają być stosowane, oraz
zawierających niezbędne pouczenia dla stron, co do sposobu ich wypełniania, wnoszenia i skutków
niedostosowania pisma do tych wymagań, uwzględniając, że urzędowe formularze powinny być
udostępniane w siedzibach sądów oraz bezpłatnie w sieci Internet w formie pozwalającej na
dogodną edycję treści formularza.
§ 31. Minister Sprawiedliwości, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw
informatyzacji, określi, w drodze rozporządzenia, sposób wnoszenia pism procesowych drogą
elektroniczną, mając na względzie skuteczność wnoszenia pism, szczególne wymagania postępowań
obsługiwanych przez system teleinformatyczny oraz ochronę praw osób wnoszących pisma.
§ 4. (uchylony)

Art. 126. § 1. Każde pismo procesowe powinno zawierać:
1) oznaczenie sądu, do którego jest skierowane, imię i nazwisko lub nazwę stron, ich
przedstawicieli ustawowych i pełnomocników;
2) oznaczenie rodzaju pisma;
3) osnowę wniosku lub oświadczenia oraz dowody na poparcie przytoczonych okoliczności;
4) podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika;
5) wymienienie załączników.
§ 2. Gdy pismo procesowe jest pierwszym pismem w sprawie, powinno ponadto zawierać oznaczenie
przedmiotu sporu oraz:
1) oznaczenie miejsca zamieszkania lub siedziby i adresy stron, ich przedstawicieli ustawowych
i pełnomocników,
2) numer Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (PESEL) lub numer
identyfikacji podatkowej (NIP) powoda będącego osobą fizyczną, jeżeli jest on obowiązany do
jego posiadania lub posiada go nie mając takiego obowiązku lub
3) numer w Krajowym Rejestrze Sądowym, a w przypadku jego braku – numer w innym właściwym
rejestrze, ewidencji lub NIP powoda niebędącego osobą fizyczną, który nie ma obowiązku wpisu we
właściwym rejestrze lub ewidencji, jeżeli jest on obowiązany do jego posiadania.
§ 21. Dalsze pisma procesowe, poza elementami określonymi w § 1, powinny zawierać
sygnaturę akt.
§ 3. Do pisma należy dołączyć pełnomocnictwo, jeżeli pismo wnosi pełnomocnik, który przedtem
nie złożył pełnomocnictwa.
§ 31. Przepisu § 3 nie stosuje się do pism wnoszonych w elektronicznym postępowaniu
upominawczym.
§ 4. Za stronę, która nie może się podpisać, podpisuje pismo osoba przez nią upoważniona,
z wymienieniem przyczyny, dla której strona sama się nie podpisała.
§ 5. Pismo procesowe wniesione drogą elektroniczną powinno być opatrzone podpisem
elektronicznym w rozumieniu art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 18 września 2001 r. o podpisie
elektronicznym (Dz. U. z 2013 r. poz. 262).
§ 6. Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw informatyzacji
określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe wymagania dotyczące trybu zakładania konta
w systemie teleinformatycznym służącym do prowadzenia elektronicznego postępowania
upominawczego oraz sposobu posługiwania się podpisem elektronicznym w tym postępowaniu, mając
na względzie sprawność postępowania, dostępność drogi elektronicznej dla stron postępowania
oraz ochronę praw stron postępowania, przy uwzględnieniu możliwości składania jednorazowo wielu
pozwów.

Art. 1261. § 1. W każdym piśmie należy podać wartość przedmiotu sporu lub
wartość przedmiotu zaskarżenia, jeżeli od tej wartości zależy właściwość rzeczowa sądu,
wysokość opłaty lub dopuszczalność środka odwoławczego, a przedmiotem sprawy nie jest oznaczona
kwota pieniężna.
§ 2. Pisma dotyczące części przedmiotu sporu lub zaskarżenia podlegają opłacie tylko w stosunku
do wartości tej części.
§ 3. Wartości przedmiotu sporu lub zaskarżenia podaje się w złotych, zaokrąglając w górę do
pełnego złotego.

Art. 1262. § 1. Sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego
nie została uiszczona należna opłata.
§ 2. Nie żąda się opłaty od pisma, jeżeli już z jego treści wynika, że podlega ono odrzuceniu.

Art. 127. W pismach procesowych mających na celu przygotowanie rozprawy (pisma
przygotowawcze) należy podać zwięźle stan sprawy, wypowiedzieć się co do twierdzeń strony
przeciwnej i dowodów przez nią powołanych, wreszcie wskazać dowody, które mają być
przedstawione na rozprawie, lub je załączyć. W pismach przygotowawczych strony mogą wskazywać
podstawy prawne swoich żądań lub wniosków.

Art. 128. § 1. Do pisma procesowego należy dołączyć jego odpisy i odpisy załączników dla
doręczenia ich uczestniczącym w sprawie osobom, a ponadto, jeżeli w sądzie nie złożono
załączników w oryginale, po jednym odpisie każdego załącznika do akt sądowych.
§ 2. W elektronicznym postępowaniu upominawczym przepisu § 1 nie stosuje się.

Art. 129. § 1. Strona powołująca się w piśmie na dokument obowiązana jest na żądanie
przeciwnika złożyć oryginał dokumentu w sądzie jeszcze przed rozprawą.
§ 2. Zamiast oryginału dokumentu strona może złożyć odpis dokumentu, jeżeli jego zgodność z
oryginałem została poświadczona przez notariusza albo przez występującego w sprawie
pełnomocnika strony będącego adwokatem, radcą prawnym, rzecznikiem patentowym lub radcą
Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa.
§ 3. Zawarte w odpisie dokumentu poświadczenie zgodności z oryginałem przez występującego w
sprawie pełnomocnika strony będącego adwokatem, radcą prawnym, rzecznikiem patentowym lub radcą
Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa ma charakter dokumentu urzędowego.
§ 4. Jeżeli jest to uzasadnione okolicznościami sprawy, sąd, na wniosek strony albo z urzędu,
zażąda od strony składającej odpis dokumentu, o którym mowa w § 2, przedłożenia oryginału tego
dokumentu.

Art. 130. § 1. Jeżeli pismo procesowe nie może otrzymać prawidłowego biegu wskutek
niezachowania warunków formalnych lub jeżeli od pisma nie uiszczono należnej opłaty,
przewodniczący wzywa stronę, pod rygorem zwrócenia pisma, do poprawienia, uzupełnienia lub
opłacenia go w terminie tygodniowym. Mylne oznaczenie pisma procesowego lub inne oczywiste
niedokładności nie stanowią przeszkody do nadania pismu biegu i rozpoznania go w trybie
właściwym.
§ 11. Jeżeli pismo wniosła osoba zamieszkała lub mająca siedzibę za granicą, która
nie ma w kraju przedstawiciela, przewodniczący wyznacza termin do poprawienia lub uzupełnienia
pisma albo uiszczenia opłaty nie krótszy niż miesiąc.
§ 2. Po bezskutecznym upływie terminu przewodniczący zwraca pismo stronie. Pismo zwrócone nie
wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z wniesieniem pisma procesowego do sądu.
§ 3. Pismo poprawione lub uzupełnione w terminie wywołuje skutki od chwili jego wniesienia.
§ 4. Zarządzenie przewodniczącego o zwrocie pozwu doręcza się tylko powodowi.
§ 5. Pisma procesowe sporządzone z naruszeniem art. 871 podlegają zwrotowi bez
wzywania do usunięcia braków, chyba że ustawa stanowi inaczej.
§ 6. W elektronicznym postępowaniu upominawczym pozew wnosi się wraz z opłatą sądową.
Wniesienie pozwu bez opłaty nie wywołuje skutków jakie ustawa wiąże z wniesieniem pisma
procesowego do sądu. Przepisów zdania pierwszego i drugiego nie stosuje się, jeżeli powód jest
zwolniony od kosztów sądowych z mocy prawa.

Art. 1301. § 1. (utracił moc)
§ 11. Jeżeli pismo procesowe, które powinno być wniesione na urzędowym formularzu,
nie zostało wniesione na takim formularzu lub nie może otrzymać prawidłowego biegu na skutek
niezachowania innych warunków formalnych, przewodniczący wzywa stronę do jego poprawienia lub
uzupełnienia w terminie tygodniowym, przesyłając złożone pismo. Wezwanie powinno wskazywać
wszystkie braki pisma oraz zawierać pouczenie o treści § 2.
§ 2. W razie bezskutecznego upływu terminu lub ponownego złożenia pisma dotkniętego brakami
przewodniczący zarządza zwrot pisma. Sprzeciw od wyroku zaocznego, zarzuty od nakazu zapłaty
oraz sprzeciw od nakazu zapłaty sąd odrzuca.
§ 3. (uchylony)
§ 4. (uchylony)

Art. 1302. § 1. Pismo wniesione przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika
patentowego, które nie zostało należycie opłacone, przewodniczący zwraca bez wezwania o
uiszczenie opłaty, jeżeli pismo podlega opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej
od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu.
§ 2. W terminie tygodniowym od dnia doręczenia zarządzenia o zwrocie pisma z przyczyn
określonych w § 1 strona może uiścić brakującą opłatę. Jeżeli opłata została wniesiona we
właściwej wysokości, pismo wywołuje skutek od daty pierwotnego wniesienia. Skutek taki nie
następuje w razie kolejnego zwrotu pisma z tej samej przyczyny.
§ 3. (uchylony)
§ 4. (uchylony)
§ 5. Przepisu § 1 nie stosuje się, gdy obowiązek uiszczenia opłaty stosunkowej powstał na
skutek sprawdzenia przez sąd wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu lub zaskarżenia.

Art. 1303. § 1. Przepisy art. 1261, art. 1262, art. 130
§ 1 i § 11, art. 1302 stosuje się odpowiednio, gdy przed wysłaniem odpisu
pisma innym stronom, a w braku takich stron – przed wysłaniem zawiadomienia o terminie
posiedzenia, powstał obowiązek uiszczenia lub uzupełnienia opłaty na skutek ustalenia przez sąd
wyższej wartości przedmiotu sporu, cofnięcia zwolnienia od kosztów sądowych albo uchylenia
kurateli.
§ 2. Jeżeli obowiązek uiszczenia lub uzupełnienia opłaty powstał na skutek rozszerzenia lub
innej zmiany żądania, z innych przyczyn niż wymienione w § 1, albo po wysłaniu odpisu pisma
innym stronom, a w braku takich stron – po wysłaniu zawiadomienia o terminie posiedzenia,
przewodniczący wzywa zobowiązanego do uiszczenia należnej opłaty w terminie tygodnia, a jeżeli
mieszka on lub ma siedzibę za granicą i nie ma w kraju przedstawiciela – w terminie nie
krótszym od miesiąca. W razie bezskutecznego upływu terminu, sąd prowadzi sprawę bez
wstrzymywania biegu postępowania, a o obowiązku uiszczenia opłaty orzeka w orzeczeniu kończącym
sprawę w instancji, stosując odpowiednio zasady obowiązujące przy zwrocie kosztów procesu.

Art. 1304. § 1. Strona, która wnosi o podjęcie czynności połączonej z
wydatkami, obowiązana jest uiścić zaliczkę na ich pokrycie w wysokości i terminie oznaczonym
przez sąd. Jeżeli więcej niż jedna strona wnosi o podjęcie czynności, sąd zobowiązuje każdą
stronę, która z czynności wywodzi skutki prawne, do uiszczenia zaliczki w równych częściach lub
w innym stosunku według swego uznania.
§ 2. Przewodniczący wzywa stronę zobowiązaną do wniesienia zaliczki, aby w wyznaczonym terminie
nie dłuższym niż dwa tygodnie zapłaciła oznaczoną kwotę. Jeżeli strona mieszka lub ma siedzibę
za granicą, wyznaczony termin nie może być krótszy niż miesiąc.
§ 3. Jeżeli okazuje się, że przewidywane lub rzeczywiste wydatki są większe od wniesionej
zaliczki, przewodniczący wzywa o jej uzupełnienie w trybie określonym w § 2.
§ 4. Sąd podejmie czynność połączoną z wydatkami, jeżeli zaliczka zostanie uiszczona w
oznaczonej wysokości.
§ 5. W razie nieuiszczenia zaliczki sąd pominie czynność połączoną z wydatkami.

Art. 1305. W wypadkach, o których mowa w art. 130-1304,
zarządzenia może wydać także referendarz sądowy.

Art. 131. § 1. Sąd dokonuje doręczeń przez operatora pocztowego w rozumieniu ustawy
z dnia 23 listopada 2012 r. – Prawo pocztowe (Dz. U. poz. 1529), osoby zatrudnione w sądzie,
komornika lub sądową służbę doręczeniową.
§ 2. Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw łączności określi,
w drodze rozporządzenia, szczegółowy tryb i sposób doręczania pism sądowych przez podmioty,
o których mowa w § 1, mając na uwadze konieczność zapewnienia sprawnego toku postępowania,
a także realizacji gwarancji procesowych jego uczestników, ochronę praw osób, którym pisma są
doręczane, oraz ochronę ich danych osobowych.
§ 3. Minister Sprawiedliwości, na uzasadniony wniosek prezesa sądu, w drodze zarządzenia,
tworzy i znosi w tym sądzie sądową służbę doręczeniową.
§ 4. Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, warunki organizacji oraz
strukturę sądowej służby doręczeniowej, mając na względzie wielkość sądu, koszty oraz
zapewnienie skuteczności doręczeń i zachowanie wymogów postępowania sądowego.

Art. 1311. § 1. W elektronicznym postępowaniu upominawczym doręczeń powodowi
dokonuje się za pośrednictwem systemu teleinformatycznego obsługującego elektroniczne
postępowanie upominawcze (doręczenie elektroniczne), a pozwanemu, w przypadku gdy wniesie pismo
drogą elektroniczną.
§ 2. W przypadku doręczenia elektronicznego pismo uznaje się za doręczone z datą wskazaną
w elektronicznym potwierdzeniu odbioru korespondencji, a przy braku takiego potwierdzenia
doręczenie uznaje się za skuteczne z upływem 14 dni od daty umieszczenia pisma w systemie
teleinformatycznym.
§ 3. Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw informatyzacji
określi, w drodze rozporządzenia, tryb doręczeń elektronicznych w elektronicznym postępowaniu
upominawczym mając na względzie zapewnienie skuteczności doręczeń oraz ochronę praw osób,
którym pisma są doręczane.

Art. 132. § 1. W toku sprawy adwokat, radca prawny, rzecznik patentowy oraz radca
Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa doręczają sobie nawzajem bezpośrednio odpisy pism
procesowych z załącznikami. Do pisma procesowego wniesionego do sądu dołącza się dowód
doręczenia drugiej stronie odpisu albo dowód jego wysłania przesyłką poleconą. Pisma, do
których nie dołączono dowodu doręczenia albo dowodu wysłania przesyłką poleconą, podlegają
zwrotowi bez wzywania do usunięcia tego braku.
§ 11. Przepis § 1 nie dotyczy wniesienia pozwu wzajemnego, apelacji, skargi
kasacyjnej, zażalenia, sprzeciwu od wyroku zaocznego, sprzeciwu od nakazu zapłaty, zarzutów od
nakazu zapłaty, wniosku o zabezpieczenie powództwa, skargi o wznowienie postępowania, skargi o
stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia i skargi na orzeczenia referendarza
sądowego, które należy złożyć w sądzie z odpisami dla strony przeciwnej.
§ 2. Doręczenie adresatowi może nastąpić także przez wręczenie mu pisma bezpośrednio
w sekretariacie sądu.

Art. 133. § 1. Jeżeli stroną jest osoba fizyczna, doręczenia dokonuje się jej osobiście,
a gdy nie ma ona zdolności procesowej – jej przedstawicielowi ustawowemu.
§ 2. Pisma procesowe lub orzeczenia dla osoby prawnej, jak również dla organizacji, która nie
ma osobowości prawnej, doręcza się organowi uprawnionemu do reprezentowania ich przed sądem lub
do rąk pracownika upoważnionego do odbioru pism.
§ 2a. Pisma procesowe dla przedsiębiorców i wspólników spółek handlowych, wpisanych do rejestru
sądowego na podstawie odrębnych przepisów, doręcza się na adres podany w rejestrze, chyba że
strona wskazała inny adres dla doręczeń. Jeżeli ostatni wpisany adres został wykreślony jako
niezgodny z rzeczywistym stanem rzeczy i nie zgłoszono wniosku o wpis nowego adresu, adres
wykreślony jest uważany za adres podany w rejestrze.
§ 2b. (uchylony)
§ 3. Jeżeli ustanowiono pełnomocnika procesowego lub osobę upoważnioną do odbioru pism
sądowych, doręczenia należy dokonać tym osobom. Jednakże Skarbowi Państwa doręczenia dokonuje
się zawsze w sposób określony w § 2.

Art. 134. § 1. W dni ustawowo uznane za wolne od pracy, jako też w porze nocnej doręczać
można tylko w wyjątkowych wypadkach za uprzednim zarządzeniem prezesa sądu.
§ 2. Za porę nocną uważa się czas od godziny dwudziestej pierwszej do godziny siódmej.

Art. 135. § 1. Doręczenia dokonuje się w mieszkaniu, w miejscu pracy lub tam, gdzie się
adresata zastanie.
§ 2. Na wniosek strony doręczenie może być dokonane na wskazany przez nią adres skrytki
pocztowej. W tym wypadku pismo sądowe przesłane za pośrednictwem operatora pocztowego
w rozumieniu ustawy z dnia 23 listopada 2012 r. – Prawo pocztowe składa się w placówce
pocztowej tego operatora, umieszczając zawiadomienie o tym w skrytce pocztowej adresata.

Art. 136. § 1. Strony i ich przedstawiciele mają obowiązek zawiadamiać sąd o każdej
zmianie swego zamieszkania.
§ 2. W razie zaniedbania tego obowiązku pismo sądowe pozostawia się w aktach sprawy ze skutkiem
doręczenia, chyba że nowy adres jest sądowi znany. O powyższym obowiązku i skutkach jego
niedopełnienia sąd powinien pouczyć stronę przy pierwszym doręczeniu.
§ 3. Przepisu § 2 nie stosuje się do doręczenia skargi o wznowienie postępowania lub skargi o
stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.
§ 4. Strona, która zgłosiła wniosek o dokonywanie doręczeń na adres oznaczonej skrytki
pocztowej, ma obowiązek zawiadamiać sąd o każdej zmianie tego adresu. Przepisy § 2 i 3 stosuje
się odpowiednio.

Art. 137. § 1. Doręczenia żołnierzom zasadniczej służby wojskowej, funkcjonariuszom
Policji i Służby Więziennej dokonuje się przez ich organy bezpośrednio przełożone.
§ 2. Doręczenia osobom pozbawionym wolności dokonuje się przez zarząd odpowiedniego zakładu.

Art. 138. § 1. Jeżeli doręczający nie zastanie adresata w mieszkaniu, może doręczyć
pismo sądowe dorosłemu domownikowi, a gdyby go nie było – administracji domu, dozorcy domu lub
sołtysowi, jeżeli osoby te nie są przeciwnikami adresata w sprawie i podjęły się oddania mu
pisma.
§ 2. Dla adresata, którego doręczający nie zastanie w miejscu pracy, można doręczyć pismo
osobie upoważnionej do odbioru pism.

Art. 139. § 1. W razie niemożności doręczenia w sposób przewidziany w artykułach
poprzedzających, pismo przesłane za pośrednictwem operatora pocztowego w rozumieniu ustawy
z dnia 23 listopada 2012 r. – Prawo pocztowe należy złożyć w placówce pocztowej tego operatora,
a doręczane w inny sposób – w urzędzie właściwej gminy, umieszczając zawiadomienie o tym
w drzwiach mieszkania adresata lub w oddawczej skrzynce pocztowej ze wskazaniem gdzie i kiedy
pismo pozostawiono, oraz z pouczeniem, że należy je odebrać w terminie siedmiu dni od dnia
umieszczenia zawiadomienia. W przypadku bezskutecznego upływu tego terminu, czynność
zawiadomienia należy powtórzyć.
§ 11. Pismo złożone w placówce pocztowej w rozumieniu ustawy z dnia 23 listopada
2012 r. – Prawo pocztowe może zostać odebrane także przez osobę upoważnioną na podstawie
pełnomocnictwa pocztowego do odbioru przesyłek pocztowych, w rozumieniu tej ustawy.
§ 2. Jeżeli adresat odmawia przyjęcia pisma, doręczenie uważa się za dokonane. W takim
przypadku doręczający zwraca pismo do sądu z adnotacją o odmowie jego przyjęcia.
§ 3. Pisma dla osób prawnych, organizacji, osób fizycznych podlegających wpisowi do rejestru
albo ewidencji na podstawie odrębnych przepisów – w razie niemożności doręczenia w sposób
przewidziany w artykułach poprzedzających z uwagi na nieujawnienie w rejestrze albo w ewidencji
zmiany adresu, a w przypadku osób fizycznych miejsca zamieszkania i adresu – pozostawia się
w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia, chyba że nowe miejsce zamieszkania i adres są sądowi
znane.
§ 4. Sąd rejestrowy przy ogłoszeniu lub doręczeniu postanowienia o pierwszym wpisie poucza
wnioskodawcę o skutkach zaniedbania ujawnienia w rejestrze zmian określonych w § 3.
§ 5. Na wniosek strony sąd albo referendarz sądowy na posiedzeniu niejawnym wydaje
zaświadczenie, w którym stwierdza, że wyrok zaoczny lub nakaz zapłaty został uznany za
doręczony na oznaczony adres w trybie określonym w § 1.

Art. 140. Pisma procesowe i orzeczenia doręcza się w odpisach.

Art. 141. § 1. Pełnomocnikowi procesowemu kilku osób doręcza się jeden egzemplarz pisma
i załączników.
§ 2. Uprawnionemu przez kilku współuczestników sporu do odbioru pism sądowych doręcza się po
jednym egzemplarzu dla każdego współuczestnika.
§ 3. Jeżeli jest kilku pełnomocników jednej strony, sąd doręcza pismo tylko jednemu z nich.

Art. 142. § 1. Odbierający pismo potwierdza odbiór i jego datę własnoręcznym podpisem.
Jeżeli tego nie może lub nie chce uczynić, doręczający sam oznacza datę doręczenia oraz
przyczyny braku podpisu.
§ 2. Doręczający stwierdza na potwierdzeniu odbioru sposób doręczenia, a na doręczonym piśmie
zaznacza dzień doręczenia i opatruje to stwierdzenie swoim podpisem.

Art. 143. Jeżeli stronie, której miejsce pobytu nie jest znane, ma być doręczony pozew
lub inne pismo procesowe wywołujące potrzebę podjęcia obrony jej praw, doręczenie może do
chwili zgłoszenia się strony albo jej przedstawiciela lub pełnomocnika nastąpić tylko do rąk
kuratora ustanowionego na wniosek osoby zainteresowanej przez sąd orzekający.

Art. 144. § 1. Przewodniczący ustanowi kuratora, jeżeli wnioskodawca uprawdopodobni, że
miejsce pobytu strony nie jest znane. W sprawach o roszczenia alimentacyjne, jak również
w sprawach o ustalenie pochodzenia dziecka i o związane z tym roszczenia, przewodniczący przed
ustanowieniem kuratora przeprowadzi stosowne dochodzenie w celu ustalenia miejsca zamieszkania
lub pobytu pozwanego.
§ 2. O ustanowieniu kuratora przewodniczący ogłosi publicznie w budynku sądowym i lokalu wójta
(burmistrza, prezydenta miasta), w sprawach zaś większej wagi, gdy uzna to za potrzebne, także
w prasie.
§ 3. Z chwilą doręczenia pisma kuratorowi doręczenie staje się skuteczne. Sąd może jednak
uzależnić skuteczność doręczenia od upływu oznaczonego terminu od chwili wywieszenia
obwieszczenia w budynku sądowym.
§ 4. Czynności określone w § 1-3 może wykonywać także referendarz sądowy.

Art. 145. W wypadkach, w których ustanowienie kuratora według przepisów poprzedzających
nie jest wymagane, pismo doręcza się stronie, której miejsce pobytu nie jest znane, przez
wywieszenie w budynku sądowym. Doręczenie takie staje się skuteczne z upływem miesiąca od dnia
wywieszenia.

Art. 146. Przepisy o doręczeniu stronie, której miejsce pobytu nie jest znane, i
ustanowieniu dla niej kuratora stosuje się również do organizacji, które nie mają organów albo
których organy są nieznane z miejsca pobytu.

Art. 147. Gdy okaże się, że żądanie ustanowienia kuratora lub wywieszenia pisma nie było
uzasadnione, sąd zarządzi doręczenie pisma w sposób właściwy, a w miarę potrzeby zniesie na
wniosek strony zainteresowanej postępowanie przeprowadzone z udziałem kuratora lub po
wywieszeniu pisma w budynku sądowym.

Art. 148. § 1. Jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, posiedzenia sądowe są
jawne, a sąd orzekający rozpoznaje sprawy na rozprawie.
§ 2. Sąd może skierować sprawę na posiedzenie jawne i wyznaczyć rozprawę także wówczas, gdy
sprawa podlega rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.

Art. 149. § 1. Posiedzenia sądowe wyznacza przewodniczący z urzędu, ilekroć wymaga tego
stan sprawy.
§ 2. O posiedzeniach jawnych zawiadamia się strony i osoby zainteresowane przez wezwanie lub
ogłoszenie podczas posiedzenia. Stronie nieobecnej na posiedzeniu jawnym należy zawsze doręczyć
wezwanie na następne posiedzenie. Wezwanie powinno być doręczone co najmniej na tydzień przed
posiedzeniem. W wypadkach pilnych termin ten może być skrócony do trzech dni.

Art. 150. W wezwaniu na posiedzenie oznacza się:

      1) imię, nazwisko i miejsce zamieszkania wezwanego;

2) sąd oraz miejsce i czas posiedzenia;
3) strony i przedmiot sprawy;
4) cel posiedzenia;
5) skutki niestawiennictwa.

Art. 151. Posiedzenia sądowe odbywają się w budynku sądowym, a poza tym budynkiem tylko
wówczas, gdy czynności sądowe muszą być wykonane w innym miejscu albo gdy odbycie posiedzenia
poza budynkiem sądowym ułatwia przeprowadzenie sprawy lub przyczynia się znacznie do
zaoszczędzenia kosztów.

Art. 152. Na posiedzenia jawne wstęp na salę sądową mają – poza stronami i osobami
wezwanymi – tylko osoby pełnoletnie. Na posiedzenia niejawne mają wstęp tylko osoby wezwane.

Art. 153. § 1. Sąd z urzędu zarządza odbycie całego posiedzenia lub jego części przy
drzwiach zamkniętych, jeżeli publiczne rozpoznanie sprawy zagraża porządkowi publicznemu lub
moralności lub jeżeli mogą być ujawnione okoliczności objęte ochroną informacji niejawnych.
§ 11. Sąd na wniosek strony zarządza odbycie posiedzenia lub jego części przy
drzwiach zamkniętych, gdy mogą być ujawnione okoliczności stanowiące tajemnicę jej
przedsiębiorstwa.
§ 2. Sąd może ponadto zarządzić odbycie posiedzenia lub jego części przy drzwiach zamkniętych
na wniosek strony, jeżeli podane przez nią przyczyny uzna za uzasadnione lub jeżeli roztrząsane
być mają szczegóły życia rodzinnego. Postępowanie dotyczące tego wniosku odbywa się przy
drzwiach zamkniętych. Postanowienie w tym przedmiocie sąd ogłasza publicznie.

Art. 154. § 1. Podczas posiedzenia odbywającego się przy drzwiach zamkniętych mogą być
obecni na sali: strony, interwenienci uboczni, ich przedstawiciele ustawowi i pełnomocnicy,
prokurator oraz osoby zaufania po dwie z każdej strony.
§ 2. Ogłoszenie orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie odbywa się publicznie.

Art. 155. § 1. Przewodniczący otwiera, prowadzi i zamyka posiedzenia, udziela głosu,
zadaje pytania, upoważnia do zadawania pytań i ogłasza orzeczenia.
§ 2. Przewodniczący może odebrać głos, gdy przemawiający go nadużywa, jak również uchylić
pytanie, jeżeli uzna je za niewłaściwe lub zbyteczne.

Art. 156. Sąd nawet na zgodny wniosek stron może odroczyć posiedzenie tylko z ważnej
przyczyny.

Art. 157. § 1. Z przebiegu posiedzenia jawnego protokolant sporządza protokół. Protokół
sporządza się, utrwalając przebieg posiedzenia za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo
obraz i dźwięk oraz pisemnie, pod kierunkiem przewodniczącego, zgodnie z art. 158 § 1.
§ 11. Jeżeli ze względów technicznych utrwalenie przebiegu posiedzenia za pomocą
urządzenia rejestrującego dźwięk albo obraz i dźwięk nie jest możliwe, protokół jest
sporządzany wyłącznie pisemnie, pod kierunkiem przewodniczącego, zgodnie z art. 158 § 2.
§ 2. Przy wydawaniu wyroków zaocznych wystarcza zaznaczenie w aktach, że pozwany nie stawił się
na posiedzenie, nie żądał przeprowadzenia rozprawy w swej nieobecności i nie złożył żadnych
wyjaśnień, oraz wzmianka co do ogłoszenia wyroku.
§ 3. Z posiedzenia niejawnego sporządza się notatkę urzędową, jeżeli nie wydano orzeczenia.

Art. 158. § 1. Protokół sporządzony pisemnie zawiera oznaczenie sądu, miejsca i daty
posiedzenia, nazwiska sędziów, protokolanta, prokuratora, stron, interwenientów, jak również
obecnych na posiedzeniu przedstawicieli ustawowych i pełnomocników oraz oznaczenie sprawy i
wzmianki co do jawności. Ponadto protokół sporządzony pisemnie powinien zawierać wymienienie
zarządzeń i orzeczeń wydanych na posiedzeniu oraz stwierdzenie, czy zostały ogłoszone, a także
czynności stron wpływające na rozstrzygnięcie sądu (ugoda, zrzeczenie się roszczenia, uznanie
powództwa, cofnięcie, zmiana, rozszerzenie lub ograniczenie żądania pozwu) oraz inne czynności
stron, które według szczególnych przepisów ustawy powinny być wciągnięte, wpisane, przyjęte,
złożone, zgłoszone lub wniesione do protokołu. Jeżeli sporządzenie odrębnej sentencji
orzeczenia nie jest wymagane, wystarcza zamieszczenie w protokole treści samego
rozstrzygnięcia.
§ 2. Jeżeli przebiegu posiedzenia nie utrwala się za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk
albo obraz i dźwięk, protokół sporządzony pisemnie powinien, oprócz danych i okoliczności
określonych w § 1, zawierać wnioski oraz twierdzenia stron, udzielone pouczenia, a także wyniki
postępowania dowodowego oraz inne okoliczności istotne dla przebiegu posiedzenia; zamiast
podania wniosków i twierdzeń można w protokole powołać się na pisma przygotowawcze.
§ 3. Protokół sporządzony za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo obraz i dźwięk
protokolant podpisuje podpisem elektronicznym gwarantującym identyfikację osoby protokolanta
oraz rozpoznawalność jakiejkolwiek późniejszej zmiany protokołu. Protokół sporządzony pisemnie
podpisują przewodniczący i protokolant.
§ 4. Jeżeli jest to niezbędne dla zapewnienia prawidłowego orzekania w sprawie, prezes sądu na
wniosek przewodniczącego może zarządzić sporządzenie transkrypcji odpowiedniej części protokołu
sporządzonego za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo obraz i dźwięk. Transkrypcja
stanowi załącznik do protokołu.
§ 5. Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, rodzaje urządzeń i środków
technicznych służących do utrwalania dźwięku albo obrazu i dźwięku, sposób sporządzania zapisów
dźwięku albo obrazu i dźwięku oraz sposób identyfikacji osób je sporządzających, jak również
sposób udostępniania oraz przechowywania takich zapisów, mając na uwadze:
1) konieczność właściwego zabezpieczenia zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku przed ich utratą,
zniekształceniem, nieuprawnionym dostępem, usunięciem lub inną nieuprawnioną zmianą, a także
rozpoznawalność dokonania uprawnionej zmiany lub usunięcia i identyfikacji osoby dokonującej
tych czynności;
2) minimalne wymagania dla systemów teleinformatycznych używanych do realizacji zadań
publicznych, określone w odrębnych przepisach;
3) konieczność zmiany formatu zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku lub przeniesienia na inny
informatyczny nośnik danych w celu ponownego odtworzenia zapisu;
4) konieczność zapewnienia możliwości zapoznania się z zapisem dźwięku albo obrazu i dźwięku
oraz uzyskania z akt sprawy zapisu dźwięku.

Art. 159. (uchylony)

Art. 160. § 1. Strony mogą żądać sprostowania lub uzupełnienia protokołu, nie później
jednak jak na następnym posiedzeniu, a jeśli idzie o protokół rozprawy, po której zamknięciu
nastąpiło wydanie wyroku – dopóki akta sprawy znajdują się w sądzie. Od zarządzenia
przewodniczącego strony mogą odwołać się do sądu w terminie tygodniowym od doręczenia im
zarządzenia.
§ 2. Zapis dźwięku albo obrazu i dźwięku nie podlega sprostowaniu.

Art. 161. W toku posiedzenia wnioski, oświadczenia, uzupełnienia i sprostowania wniosków
i oświadczeń można zamieścić w załączniku do protokołu. Jeżeli stronę zastępuje adwokat, radca
prawny, rzecznik patentowy lub Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa, przewodniczący może
zażądać złożenia takiego załącznika w wyznaczonym terminie.

Art. 162. Strony mogą w toku posiedzenia, a jeżeli nie były obecne, na najbliższym
posiedzeniu zwrócić uwagę sądu na uchybienia przepisom postępowania, wnosząc o wpisanie
zastrzeżenia do protokołu. Stronie, która zastrzeżenia nie zgłosiła, nie przysługuje prawo
powoływania się na takie uchybienia w dalszym toku postępowania, chyba że chodzi o przepisy
postępowania, których naruszenie sąd powinien wziąć pod rozwagę z urzędu, albo że strona
uprawdopodobni, iż nie zgłosiła zastrzeżeń bez swojej winy.

Art. 163. § 1. Jeżeli kodeks przewiduje grzywnę bez określenia jej wysokości, grzywnę
wymierza się w kwocie do pięciu tysięcy złotych. Grzywny ściąga się w drodze egzekucji sądowej
na rzecz Skarbu Państwa.
§ 2. Ilekroć kodeks dopuszcza zarządzenie przymusowego sprowadzenia lub aresztowania, stosuje
się odpowiednio przepisy kodeksu postępowania karnego.
§ 3. O przymusowe sprowadzenie żołnierza w czynnej służbie wojskowej sąd zwraca się do dowódcy
jednostki wojskowej, w której pełni on służbę, lub do Żandarmerii Wojskowej, a o przymusowe
sprowadzenie funkcjonariusza Policji, Biura Ochrony Rządu, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego,
Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura
Antykorupcyjnego lub Straży Granicznej – do jego przełożonego.
§ 4. O ukaranie żołnierza w czynnej służbie wojskowej sąd występuje do dowódcy jednostki
wojskowej, w której pełni on służbę, a o ukaranie funkcjonariusza Policji, Biura Ochrony Rządu,
Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby
Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego lub Straży Granicznej – do jego
przełożonego.

Art. 164. Bieg terminu wyznaczonego przez sąd lub przewodniczącego (termin sądowy)
rozpoczyna się od ogłoszenia w tym przedmiocie postanowienia lub zarządzenia, a gdy kodeks
przewiduje doręczenie z urzędu – od jego doręczenia.

Art. 165. § 1. Terminy oblicza się według przepisów prawa cywilnego.
§ 2. Oddanie pisma procesowego w polskiej placówce pocztowej operatora wyznaczonego
w rozumieniu ustawy z dnia 23 listopada 2012 r. – Prawo pocztowe lub w placówce pocztowej
operatora świadczącego pocztowe usługi powszechne w innym państwie członkowskim Unii
Europejskiej jest równoznaczne z wniesieniem go do sądu.
§ 3. To samo dotyczy złożenia pisma przez żołnierza w dowództwie jednostki wojskowej albo przez
osobę pozbawioną wolności w administracji zakładu karnego oraz przez członka załogi polskiego
statku morskiego u kapitana statku.

Art. 166. Przewodniczący może z ważnej przyczyny przedłużyć lub skrócić termin sądowy na
wniosek zgłoszony przed upływem terminu, nawet bez wysłuchania strony przeciwnej.

Art. 167. Czynność procesowa podjęta przez stronę po upływie terminu jest bezskuteczna.

Art. 168. § 1. Jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności procesowej bez swojej
winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu.
§ 2. Przywrócenie nie jest dopuszczalne, jeżeli uchybienie terminu nie pociąga za sobą ujemnych
dla strony skutków procesowych.

Art. 169. § 1. Pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się do sądu, w którym
czynność miała być dokonana, w ciągu tygodnia od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu.
§ 2. W piśmie tym należy uprawdopodobnić okoliczności uzasadniające wniosek.
§ 3. Równocześnie z wnioskiem strona powinna dokonać czynności procesowej.
§ 4. Po upływie roku od uchybionego terminu, jego przywrócenie jest dopuszczalne tylko
w wypadkach wyjątkowych.
§ 5. Postanowienie w przedmiocie wniosku o przywrócenie terminu może być wydane na posiedzeniu
niejawnym.

Art. 170. Niedopuszczalne jest przywrócenie terminu do złożenia środka odwoławczego od
wyroku orzekającego unieważnienie małżeństwa lub rozwód albo ustalającego nieistnienie
małżeństwa, jeżeli choćby jedna ze stron zawarła po uprawomocnieniu się wyroku nowy związek
małżeński.

Art. 171. Spóźniony lub z mocy ustawy niedopuszczalny wniosek o przywrócenie terminu sąd
odrzuca.

Art. 172. Zgłoszenie wniosku o przywrócenie terminu nie wstrzymuje postępowania w
sprawie ani wykonania orzeczenia. Sąd może jednak, stosownie do okoliczności, wstrzymać
postępowanie lub wykonanie orzeczenia. Postanowienie może być wydane na posiedzeniu niejawnym.
W razie uwzględnienia wniosku sąd może natychmiast przystąpić do rozpoznania sprawy.

Art. 173. Postępowanie ulega zawieszeniu z mocy prawa w razie zaprzestania czynności
przez sąd wskutek siły wyższej.

Art. 174. § 1. Sąd zawiesza postępowanie z urzędu:
1) w razie śmierci strony lub jej przedstawiciela ustawowego, utraty przez nich zdolności
procesowej, utraty przez stronę zdolności sądowej lub utraty przez przedstawiciela ustawowego
charakteru takiego przedstawiciela;
2) jeżeli w składzie organów jednostki organizacyjnej będącej stroną zachodzą braki
uniemożliwiające jej działanie;
3) jeżeli strona lub jej przedstawiciel ustawowy znajduje się w miejscowości pozbawionej
wskutek nadzwyczajnych wydarzeń komunikacji z siedzibą sądu;
4) jeżeli postępowanie dotyczy masy upadłości i ogłoszono upadłość z możliwością zawarcia
układu, a strona pozbawiona została prawa zarządu masą upadłości, albo ogłoszono upadłość
obejmującą likwidację majątku strony.
§ 2. W wypadkach wymienionych w § 1 pkt 1 i 4 zawieszenie ma skutek od chwili zdarzeń, które je
spowodowały. Zawieszając postępowanie, sąd z urzędu uchyla orzeczenia wydane po nastąpieniu
tych zdarzeń, chyba że nastąpiły one po zamknięciu rozprawy.
§ 3. W wypadku, o którym mowa w § 1 pkt 4, sąd wezwie syndyka albo zarządcę masy upadłości do
wzięcia udziału w sprawie, a jeżeli syndyk albo zarządca może odmówić wstąpienia do
postępowania, sąd wyznaczy mu odpowiedni termin do złożenia oświadczenia. Niezłożenie
w terminie oświadczenia co do wstąpienia do postępowania uważa się za odmowę wstąpienia.

Art. 175. W razie śmierci pełnomocnika procesowego postępowanie może toczyć się dalej
dopiero po wezwaniu strony niestawającej. Wezwanie doręcza się stronie w miejscu jej
rzeczywistego zamieszkania, zawiadamiając ją równocześnie o śmierci pełnomocnika procesowego. W
wypadku tym nie stosuje się art. 136 § 2.

Art. 1751. Jeżeli zastępstwo stron przez adwokatów lub radców prawnych jest
obowiązkowe, w razie śmierci adwokata lub radcy prawnego, skreślenia z listy adwokatów lub
radców prawnych, utraty możliwości wykonywania zawodu albo utraty zdolności procesowej, sąd
zawiesza postępowanie z urzędu, wyznaczając odpowiedni termin do wskazania innego adwokata lub
radcy prawnego, i po upływie tego terminu podejmuje postępowanie. Przepis art. 175 stosuje się
odpowiednio.

Art. 176. Sąd zawiesi postępowanie na wniosek spadkobiercy, jeżeli powód dochodzi
przeciwko niemu wykonania obowiązku, należącego do długów spadkowych, a spadkobierca nie złożył
jeszcze oświadczenia o przyjęciu spadku i termin do złożenia takiego oświadczenia jeszcze nie
upłynął.

Art. 177. § 1. Sąd może zawiesić postępowanie z urzędu:
1) jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od wyniku innego toczącego się postępowania cywilnego;
2) jeżeli osoba trzecia wystąpiła przeciwko obu stronom z interwencją główną;
3) jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od uprzedniej decyzji organu administracji publicznej;
4) jeżeli ujawni się czyn, którego ustalenie w drodze karnej lub dyscyplinarnej mogłoby wywrzeć
wpływ na rozstrzygnięcie sprawy cywilnej;
5) w razie niestawiennictwa obu stron na rozprawie, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, oraz
w razie niestawiennictwa powoda, gdy powód nie żądał rozpoznania sprawy w jego nieobecności,
a pozwany nie zgłosił wniosku o rozpoznanie sprawy;
6) jeżeli na skutek braku lub wskazania złego adresu powoda albo niewskazania przez powoda
w wyznaczonym terminie adresu pozwanego lub danych pozwalających sądowi na ustalenie numerów,
o których mowa w art. 2081, lub niewykonania przez powoda innych zarządzeń nie można
nadać sprawie dalszego biegu.
§ 2. Jeżeli postępowanie karne, dyscyplinarne lub administracyjne nie jest jeszcze rozpoczęte,
a jego rozpoczęcie zależy od wniosku strony, sąd wyznaczy termin do wszczęcia postępowania,
w innych wypadkach może zwrócić się do właściwego organu.

Art. 178. Sąd może również zawiesić postępowanie na zgodny wniosek stron.

Art. 179. § 1. W wypadku zawieszenia postępowania na zgodny wniosek stron albo wskutek
ich niestawiennictwa lub niemożności nadania sprawie dalszego biegu, zawieszenie wstrzymuje
tylko bieg terminów sądowych, które biegną dalej dopiero z chwilą podjęcia postępowania.
§ 2. We wszystkich innych wypadkach zawieszenia żadne terminy nie biegną i zaczynają biec
dopiero od początku z chwilą podjęcia postępowania. Terminy sądowe należy w miarę potrzeby
wyznaczać na nowo.
§ 3. Podczas zawieszenia sąd nie podejmuje żadnych czynności z wyjątkiem tych, które mają na
celu podjęcie postępowania albo zabezpieczenie powództwa lub dowodu. Czynności podejmowane
przez strony, a niedotyczące tych przedmiotów, wywołują skutki dopiero z chwilą podjęcia
postępowania.

Art. 180. § 1. Sąd postanowi podjąć postępowanie z urzędu, gdy ustanie przyczyna
zawieszenia, w szczególności:
1) w razie śmierci strony – z chwilą zgłoszenia się lub wskazania następców prawnych zmarłego
albo z chwilą ustanowienia we właściwej drodze kuratora spadku;
2) w razie utraty zdolności sądowej – z chwilą ustalenia ogólnego następcy prawnego;
3) w razie braku przedstawiciela ustawowego – z chwilą jego ustanowienia;
4) gdy rozstrzygnięcie sprawy zależy od wyniku innego postępowania – z chwilą uprawomocnienia
się orzeczenia kończącego to postępowanie; sąd może jednak i przedtem, stosownie do
okoliczności, podjąć dalsze postępowanie;
5) w razie ogłoszenia upadłości strony – z chwilą zgłoszenia się lub wskazania syndyka albo
zarządcy masy upadłości, a jeżeli syndyk albo zarządca może odmówić wstąpienia do postępowania
- z chwilą złożenia przez niego oświadczenia; w przypadku odmowy wstąpienia do postępowania
przez syndyka albo zarządcę masy upadłości, postępowanie podejmuje się z udziałem upadłego.
§ 2. Jeżeli w ciągu roku od dnia postanowienia o zawieszeniu postępowania nie zgłoszą się lub
nie zostaną wskazani następcy prawni zmarłej strony, sąd może z urzędu zwrócić się do sądu
spadku o ustanowienie kuratora spadku, chyba że kurator taki już wcześniej został ustanowiony.

Art. 181. Sąd postanowi podjąć postępowanie na wniosek którejkolwiek ze stron:
1) gdy postępowanie zostało zawieszone na wniosek spadkobiercy – po złożeniu oświadczenia
o przyjęciu lub odrzuceniu spadku albo po upływie terminu do złożenia takiego oświadczenia;
2) w wypadku zawieszenia na wniosek obu stron albo wskutek niestawiennictwa – nie wcześniej niż
po upływie trzech miesięcy od zawieszenia, jeżeli strony we wniosku o zawieszenie nie oznaczyły
dłuższego terminu.

Art. 182. § 1. Sąd umarza postępowanie zawieszone na zgodny wniosek stron lub na wniosek
spadkobiercy, jak również z przyczyn wskazanych w art. 177 § 1 pkt 5 i 6, jeżeli wniosek
o podjęcie postępowania nie został zgłoszony w ciągu roku od daty postanowienia o zawieszeniu.
Ponadto sąd umorzy postępowanie w razie stwierdzenia braku następcy prawnego strony, która
utraciła zdolność sądową, a w każdym razie po upływie roku od daty postanowienia o zawieszeniu
z tej przyczyny. Sąd także umorzy postępowanie w razie śmierci strony po upływie lat pięciu od
daty postanowienia o zawieszeniu postępowania z tej przyczyny.
§ 2. Umorzenie postępowania zawieszonego w pierwszej instancji nie pozbawia powoda prawa
ponownego wytoczenia powództwa, jednakże poprzedni pozew nie wywołuje żadnych skutków, jakie
ustawa wiąże z wytoczeniem powództwa.
§ 3. Umorzenie zawieszonego postępowania przez sąd wyższej instancji powoduje uprawomocnienie
się zaskarżonego orzeczenia, z wyjątkiem spraw o unieważnienie małżeństwa lub o rozwód oraz
o ustalenie nieistnienia małżeństwa, w których postępowanie umarza się wówczas w całości.
§ 4. Z umorzeniem postępowania umarzają się nawzajem także koszty stron w danej instancji.

Art. 1821. (uchylony)

Art. 183. Postanowienie w przedmiocie zawieszenia, podjęcia i umorzenia postępowania
może zapaść na posiedzeniu niejawnym.

Oddział 1 Mediacja

Art. 1831. § 1. Mediacja jest dobrowolna.
§ 2. Mediację prowadzi się na podstawie umowy o mediację albo postanowienia sądu kierującego
strony do mediacji. Umowa może być zawarta także przez wyrażenie przez stronę zgody na
mediację, gdy druga strona złożyła wniosek, o którym mowa w art. 1836 § 1.
§ 3. W umowie o mediację strony określają w szczególności przedmiot mediacji, osobę mediatora
albo sposób wyboru mediatora.
§ 4. Mediację prowadzi się przed wszczęciem postępowania, a za zgodą stron także w toku sprawy.

Art. 1832. § 1. Mediatorem może być osoba fizyczna mająca pełną zdolność do
czynności prawnych, korzystająca w pełni z praw publicznych.
§ 2. Mediatorem nie może być sędzia. Nie dotyczy to sędziów w stanie spoczynku.
§ 3. Organizacje pozarządowe w zakresie swoich zadań statutowych oraz uczelnie mogą prowadzić
listy stałych mediatorów oraz tworzyć ośrodki mediacyjne. Wpis na listę wymaga wyrażonej na
piśmie zgody mediatora. Informację o listach stałych mediatorów oraz o ośrodkach mediacyjnych
przekazuje się prezesowi sądu okręgowego.
§ 4. Stały mediator może odmówić prowadzenia mediacji tylko z ważnych powodów, o których jest
obowiązany niezwłocznie powiadomić strony, a jeżeli strony do mediacji skierował sąd – również
sąd.

Art. 1833. Mediator powinien zachować bezstronność przy prowadzeniu mediacji.

Art. 1834. § 1. Postępowanie mediacyjne nie jest jawne.
§ 2. Mediator jest obowiązany zachować w tajemnicy fakty, o których dowiedział się w związku
z prowadzeniem mediacji, chyba że strony zwolnią go z tego obowiązku.
§ 3. Bezskuteczne jest powoływanie się w toku postępowania przed sądem lub sądem polubownym na
propozycje ugodowe, propozycje wzajemnych ustępstw lub inne oświadczenia składane
w postępowaniu mediacyjnym.

Art. 1835. Mediator ma prawo do wynagrodzenia i zwrotu wydatków związanych
z przeprowadzeniem mediacji, chyba że wyraził zgodę na prowadzenie mediacji bez wynagrodzenia.
Wynagrodzenie i zwrot wydatków obciążają strony.

Art. 1836. § 1. Wszczęcie mediacji przez stronę następuje z chwilą doręczenia
mediatorowi wniosku o przeprowadzenie mediacji, z dołączonym dowodem doręczenia jego odpisu
drugiej stronie.
§ 2. Mimo doręczenia wniosku, o którym mowa w § 1, mediacja nie zostaje wszczęta, jeżeli:
1) stały mediator, w terminie tygodnia od dnia doręczenia mu wniosku o przeprowadzenie
mediacji, odmówił przeprowadzenia mediacji;
2) strony zawarły umowę o mediację, w której wskazano jako mediatora osobę niebędącą stałym
mediatorem, a osoba ta, w terminie tygodnia od dnia doręczenia jej wniosku o przeprowadzenie
mediacji, odmówiła przeprowadzenia mediacji;
3) strony zawarły umowę o mediację bez wskazania mediatora i osoba, do której strona zwróciła
się o przeprowadzenie mediacji, w terminie tygodnia od dnia doręczenia jej wniosku
o przeprowadzenie mediacji, nie wyraziła zgody na przeprowadzenie mediacji albo druga strona
w terminie tygodnia nie wyraziła zgody na osobę mediatora;
4) strony nie zawarły umowy o mediację, a druga strona nie wyraziła zgody na mediację.

Art. 1837. Wniosek o przeprowadzenie mediacji zawiera oznaczenie stron,
dokładnie określone żądanie, przytoczenie okoliczności uzasadniających żądanie, podpis strony
oraz wymienienie załączników. Jeżeli strony zawarły umowę o mediację na piśmie, do wniosku
dołącza się odpis tej umowy.

Art. 1838. § 1. Sąd aż do zamknięcia pierwszego posiedzenia wyznaczonego na
rozprawę może skierować strony do mediacji. Po zamknięciu tego posiedzenia sąd może skierować
strony do mediacji tylko na zgodny wniosek stron.
§ 2. Sąd może skierować strony do mediacji tylko raz w toku postępowania.
§ 3. Postanowienie może być wydane na posiedzeniu niejawnym. Mediacji nie prowadzi się, jeżeli
strona w terminie tygodnia od dnia ogłoszenia lub doręczenia jej postanowienia o skierowaniu do
mediacji nie wyraziła zgody na mediację.
§ 4. Przepisu § 1 nie stosuje się w sprawach rozpoznawanych w postępowaniu nakazowym i
upominawczym.

Art. 1839. Kierując strony do mediacji, sąd wyznacza mediatora; jednakże
strony mogą wybrać innego mediatora. Na zgodny wniosek stron sąd może upoważnić mediatora do
zapoznania się z aktami sprawy.

Art. 18310. § 1. Kierując strony do mediacji, sąd wyznacza czas jej trwania
na okres do miesiąca, chyba że strony zgodnie wniosły o wyznaczenie dłuższego terminu na
przeprowadzenie mediacji. W trakcie mediacji termin na jej przeprowadzenie może być przedłużony
na zgodny wniosek stron.
§ 2. Przewodniczący wyznacza rozprawę po upływie terminu, o którym mowa w § 1, a przed jego
upływem, jeżeli choć jedna ze stron oświadczy, że nie wyraża zgody na mediację.

Art. 18311. Mediator niezwłocznie ustala termin i miejsce posiedzenia
mediacyjnego. Wyznaczenie posiedzenia mediacyjnego nie jest wymagane, jeżeli strony zgodzą się
na przeprowadzenie mediacji bez posiedzenia mediacyjnego.

Art. 18312. § 1. Z przebiegu mediacji sporządza się protokół, w którym
oznacza się miejsce i czas przeprowadzenia mediacji, a także imię, nazwisko (nazwę) i adresy
stron, imię i nazwisko oraz adres mediatora, a ponadto wynik mediacji. Protokół podpisuje
mediator.
§ 2. Jeżeli strony zawarły ugodę przed mediatorem, ugodę zamieszcza się w protokole albo
załącza się do niego. Strony podpisują ugodę. Niemożność podpisania ugody mediator stwierdza w
protokole.
§ 21. Przez podpisanie ugody strony wyrażają zgodę na wystąpienie do sądu
z wnioskiem o jej zatwierdzenie, o czym mediator informuje strony.
§ 3. Mediator doręcza stronom odpis protokołu.

Art. 18313. § 1. Po zawarciu ugody mediator niezwłocznie składa protokół
w sądzie, który byłby właściwy do rozpoznania sprawy według właściwości ogólnej lub wyłącznej.
§ 2. W razie skierowania przez sąd sprawy do mediacji mediator składa protokół w sądzie
rozpoznającym sprawę.

Art. 18314. § 1. Jeżeli zawarto ugodę przed mediatorem, sąd, o którym mowa
w art. 18313, na wniosek strony niezwłocznie przeprowadza postępowanie co do
zatwierdzenia ugody zawartej przed mediatorem.
§ 2. Jeżeli ugoda podlega wykonaniu w drodze egzekucji, sąd zatwierdza ją przez nadanie jej
klauzuli wykonalności; w przeciwnym przypadku sąd zatwierdza ugodę postanowieniem na
posiedzeniu niejawnym.
§ 3. Sąd odmawia nadania klauzuli wykonalności albo zatwierdzenia ugody zawartej przed
mediatorem, w całości lub części, jeżeli ugoda jest sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia
społecznego albo zmierza do obejścia prawa, a także gdy jest niezrozumiała lub zawiera
sprzeczności.

Art. 18315. § 1. Ugoda zawarta przed mediatorem, po jej zatwierdzeniu przez
sąd, ma moc prawną ugody zawartej przed sądem. Ugoda zawarta przed mediatorem, którą
zatwierdzono przez nadanie jej klauzuli wykonalności, jest tytułem wykonawczym.
§ 2. Przepis § 1 nie uchybia przepisom o szczególnej formie czynności prawnej.

Oddział 2 Postępowanie pojednawcze

Art. 184. Sprawy cywilne, których charakter na to zezwala, mogą być uregulowane drogą
ugody zawartej przed wniesieniem pozwu. Sąd uzna ugodę za niedopuszczalną, jeżeli jej treść
jest niezgodna z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierza do obejścia prawa.

Art. 185. § 1. O zawezwanie do próby ugodowej – bez względu na właściwość rzeczową –
można zwrócić się do sądu rejonowego ogólnie właściwego dla przeciwnika. W wezwaniu należy
oznaczyć zwięźle sprawę.
§ 2. Postępowanie pojednawcze przeprowadza sąd w składzie jednego sędziego.
§ 3. Z posiedzenia spisuje się protokół, a jeżeli doszło do ugody, osnowę jej wciąga się do
protokołu. Strony podpisują ugodę; niemożność podpisania ugody sąd stwierdza w protokole.

Art. 186. § 1. Jeżeli wzywający nie stawi się na posiedzenie, sąd na żądanie przeciwnika
włoży na niego obowiązek zwrotu kosztów wywołanych próbą ugodową.
§ 2. Jeżeli przeciwnik bez usprawiedliwienia nie stawi się na posiedzenie, sąd na żądanie
wzywającego, który wniósł następnie w tej sprawie pozew, uwzględni koszty wywołane próbą
ugodową w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.

Art. 187. § 1. Pozew powinien czynić zadość warunkom pisma procesowego, a nadto
zawierać:
1) dokładnie określone żądanie, a w sprawach o prawa majątkowe także oznaczenie wartości
przedmiotu sporu, chyba że przedmiotem sprawy jest oznaczona kwota pieniężna;
2) przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie, a w miarę potrzeby
uzasadniających również właściwość sądu.
§ 2. Pozew może zawierać wnioski o zabezpieczenie powództwa, nadanie wyrokowi rygoru
natychmiastowej wykonalności i przeprowadzenie rozprawy w nieobecności powoda oraz wnioski
służące do przygotowania rozprawy, a w szczególności wnioski o:
1) wezwanie na rozprawę wskazanych przez powoda świadków i biegłych;
2) dokonanie oględzin;
3) polecenie pozwanemu dostarczenia na rozprawę dokumentu będącego w jego posiadaniu,
a potrzebnego do przeprowadzenia dowodu, lub przedmiotu oględzin;
4) zażądanie na rozprawę dowodów znajdujących się w sądach, urzędach lub u osób trzecich.

Art. 1871. Jeżeli powód będący usługodawcą lub sprzedawcą dochodzi roszczeń
wynikających z umów o:
1) świadczenie usług pocztowych i telekomunikacyjnych,
2) przewóz osób i bagażu w komunikacji masowej,
3) dostarczanie energii elektrycznej, gazu i oleju opałowego,
4) dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków,
5) wywóz nieczystości,
6) dostarczanie energii cieplnej
- jest obowiązany wnieść pozew na urzędowym formularzu.

Art. 1872. (uchylony)

Art. 188. (uchylony)

Art. 189. Powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku
prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny.

Art. 1891. Uprawnienie, o którym mowa w art. 189, przysługuje również, w toku
prowadzonego postępowania, organowi podatkowemu lub organowi kontroli skarbowej, jeżeli
ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa jest niezbędne dla oceny
skutków podatkowych.

Art. 190. Można dochodzić przyszłych powtarzających się świadczeń, jeżeli nie sprzeciwia
się temu treść łączącego strony stosunku prawnego.

Art. 191. Powód może dochodzić jednym pozwem kilku roszczeń przeciwko temu samemu
pozwanemu, jeżeli nadają się one do tego samego trybu postępowania oraz jeżeli sąd jest
właściwy ze względu na ogólną wartość roszczeń, a ponadto – gdy roszczenia są różnego rodzaju –
o tyle tylko, o ile dla któregokolwiek z tych roszczeń nie jest przewidziane postępowanie
odrębne ani też nie zachodzi niewłaściwość sądu według przepisów o właściwości bez względu na
wartość przedmiotu sporu.

Art. 192. Z chwilą doręczenia pozwu:
1) nie można w toku sprawy wszcząć pomiędzy tymi samymi stronami nowego postępowania o to samo
roszczenie;
2) pozwany może wytoczyć przeciw powodowi powództwo wzajemne;
3) zbycie w toku sprawy rzeczy lub prawa, objętych sporem, nie ma wpływu na dalszy bieg sprawy;
nabywca może jednak wejść na miejsce zbywcy za zezwoleniem strony przeciwnej.

Art. 193. § 1. Zmiana powództwa jest dopuszczalna, jeżeli nie wpływa na właściwość sądu.
§ 2. Jeżeli w myśl przepisu poprzedzającego zmiana nie jest dopuszczalna, a powód zmienia
powództwo w ten sposób, że występuje z nowym roszczeniem obok pierwotnego, sąd rozpoznaje nowe
roszczenie jako sprawę oddzielną, jeżeli jest dla niej rzeczowo i miejscowo właściwy, w
przeciwnym zaś razie przekazuje sprawę sądowi właściwemu. Gdy jednak zmiana taka następuje
w sądzie rejonowym, należy przekazać całe zmienione powództwo sądowi okręgowemu, który dla
zmienionego powództwa jest rzeczowo i miejscowo właściwy.
§ 21. Z wyjątkiem spraw o roszczenia alimentacyjne zmiana powództwa może być
dokonana jedynie w piśmie procesowym. Przepis art. 187 stosuje się odpowiednio.
§ 3. Jeżeli powód występuje z nowym roszczeniem zamiast lub obok roszczenia pierwotnego, skutki
przewidziane w artykule poprzedzającym rozpoczynają się z chwilą, w której roszczenie to powód
zgłosił na rozprawie w obecności pozwanego, w innych zaś wypadkach – z chwilą doręczenia
pozwanemu pisma zawierającego zmianę i odpowiadającego wymaganiom pozwu.
§ 4. (uchylony)

Art. 194. § 1. Jeżeli okaże się, że powództwo nie zostało wniesione przeciwko osobie,
która powinna być w sprawie stroną pozwaną, sąd na wniosek powoda lub pozwanego wezwie tę osobę
do wzięcia udziału w sprawie. Osoba wezwana do udziału w sprawie na wniosek pozwanego może
domagać się zwrotu kosztów wyłącznie od pozwanego, jeżeli okaże się, że wniosek był bezzasadny.
§ 2. Osoba wezwana do wzięcia udziału w sprawie w charakterze pozwanego może za zgodą obu stron
wstąpić w miejsce pozwanego, który wówczas będzie zwolniony od udziału w sprawie. W razie
wyrażenia zgody na zmianę strony pozwanej, pozwany może w terminie dwutygodniowym złożyć sądowi
wniosek o przyznanie kosztów od strony powodowej, niezależnie od późniejszego wyniku sprawy.
§ 3. Jeżeli okaże się, że powództwo o to samo roszczenie może być wytoczone przeciwko innym
jeszcze osobom, które nie występują w sprawie w charakterze pozwanych, sąd na wniosek powoda
może wezwać te osoby do wzięcia udziału w sprawie.
§ 4. (uchylony)

Art. 195. § 1. Jeżeli okaże się, że nie występują w charakterze powodów lub pozwanych
wszystkie osoby, których łączny udział w sprawie jest konieczny, sąd wezwie stronę powodową,
aby oznaczyła w wyznaczonym terminie osoby niebiorące udziału w taki sposób, by ich wezwanie
lub zawiadomienie było możliwe, a w razie potrzeby, aby wystąpiła z wnioskiem o ustanowienie
kuratora.
§ 2. Sąd wezwie osoby niezapozwane do wzięcia udziału w sprawie w charakterze pozwanych. Osoby,
których udział w sprawie w charakterze powodów jest konieczny, sąd zawiadomi o toczącym się
procesie. Osoby te mogą w ciągu dwóch tygodni od doręczenia zawiadomienia przystąpić do sprawy
w charakterze powodów.

Art. 196. § 1. Jeżeli okaże się, że powództwo zostało wniesione nie przez osobę, która
powinna występować w sprawie w charakterze powoda, sąd na wniosek powoda zawiadomi o toczącym
się procesie osobę przez niego wskazaną. Osoba ta może w ciągu dwóch tygodni od doręczenia
zawiadomienia wstąpić do sprawy w charakterze powoda.
§ 2. Osoba zawiadomiona, która zgłosiła przystąpienie do sprawy w charakterze powoda, może za
zgodą obu stron wstąpić na miejsce strony powodowej, która wówczas będzie od udziału w sprawie
zwolniona. W razie wyrażenia zgody na zmianę strony powodowej pozwany może w terminie
dwutygodniowym złożyć sądowi wniosek o przyznanie dotychczasowych kosztów od osoby, która
poprzednio występowała jako powód.

Art. 197. (uchylony)

Art. 198. § 1. Wezwanie do wzięcia udziału w sprawie w charakterze pozwanego, dokonane
przez sąd zgodnie z artykułami poprzedzającymi, zastępuje pozwanie. Osobom wezwanym sąd doręczy
odpisy pism procesowych i załączników.
§ 2. Skutki prawne, jakie ustawa wiąże z wytoczeniem powództwa, w stosunku do osób
zawiadomionych w myśl artykułów poprzedzających następują z chwilą przystąpienia tych osób do
sprawy w charakterze powodów.
§ 3. Osoby wezwane do wzięcia udziału w sprawie, a także osoby zawiadomione w myśl artykułów
poprzedzających o toczącym się procesie, które w terminie zgłosiły swe przystąpienie do sprawy
w charakterze powodów, mogą przy pierwszej czynności procesowej żądać powtórzenia
dotychczasowego postępowania w całości lub w części, stosownie do okoliczności sprawy.
§ 4. W stosunku do osób wezwanych do wzięcia udziału w sprawie i osób zawiadomionych, które
zgłosiły przystąpienie do sprawy, stosuje się odpowiednio przepisy o współuczestnictwie.

Art. 199. § 1. Sąd odrzuci pozew:
1) jeżeli droga sądowa jest niedopuszczalna;
2) jeżeli o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami sprawa jest w toku albo została
już prawomocnie osądzona;
3) jeżeli jedna ze stron nie ma zdolności sądowej albo jeżeli powód nie ma zdolności
procesowej, a nie działa za niego przedstawiciel ustawowy albo jeżeli w składzie organów
jednostki organizacyjnej będącej powodem zachodzą braki uniemożliwiające jej działanie;
4) (uchylony)
§ 2. Z powodu braku zdolności sądowej jednej ze stron albo zdolności procesowej powoda
i niedziałania przedstawiciela ustawowego lub braku w składzie organów jednostki organizacyjnej
będącej powodem, uniemożliwiającego jej działanie, sąd odrzuci pozew dopiero wówczas, gdy brak
nie będzie uzupełniony zgodnie z przepisami kodeksu.
§ 3. Odrzucenie pozwu może nastąpić na posiedzeniu niejawnym.

Art. 1991. Sąd nie może odrzucić pozwu z tego powodu, że do rozpoznania
sprawy właściwy jest organ administracji publicznej lub sąd administracyjny, jeżeli organ
administracji publicznej lub sąd administracyjny uznały się w tej sprawie za niewłaściwe.

Art. 200. § 1. Sąd, który stwierdzi swą niewłaściwość, przekaże sprawę sądowi
właściwemu. Postanowienie sądu może zapaść na posiedzeniu niejawnym.
§ 2. Sąd, któremu sprawa została przekazana, jest związany postanowieniem o przekazaniu sprawy.
Nie dotyczy to wypadku przekazania sprawy sądowi wyższego rzędu. Sąd ten w razie stwierdzenia
swej niewłaściwości przekaże sprawę innemu sądowi, który uzna za właściwy, nie wyłączając sądu
przekazującego.
§ 3. Czynności dokonane w sądzie niewłaściwym pozostają w mocy.

Art. 201. § 1. Przewodniczący bada, w jakim trybie sprawa powinna być rozpoznana oraz
czy podlega rozpoznaniu według przepisów o postępowaniu odrębnym, i wydaje odpowiednie
zarządzenia. W wypadkach przewidzianych w ustawie przewodniczący wyznacza posiedzenie niejawne
w celu wydania nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym.
§ 2. Jeżeli sprawę wszczęto lub prowadzono w trybie niewłaściwym, sąd rozpozna ją w trybie
właściwym lub przekaże właściwemu sądowi do rozpoznania w takim trybie. W wypadku przekazania
stosuje się odpowiednio przepisy § 2 i 3 artykułu poprzedzającego. Każda jednak strona może
żądać powtórzenia czynności sądu dokonanych bez jej udziału.

Art. 202. Niewłaściwość sądu dającą się usunąć za pomocą umowy stron sąd bierze pod
rozwagę tylko na zarzut pozwanego, zgłoszony i należycie uzasadniony przed wdaniem się w spór
co do istoty sprawy. Sąd nie bada z urzędu tej niewłaściwości również przed doręczeniem pozwu.
Jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, okoliczności, które uzasadniają odrzucenie
pozwu, jak również niewłaściwy tryb postępowania, brak należytego umocowania pełnomocnika, brak
zdolności procesowej pozwanego, brak w składzie jego organów lub niedziałanie jego
przedstawiciela ustawowego sąd bierze pod rozwagę z urzędu w każdym stanie sprawy.

Art. 2021. Jeżeli strony przed wszczęciem postępowania sądowego zawarły umowę
o mediację, sąd kieruje strony do mediacji na zarzut pozwanego zgłoszony przed wdaniem się
w spór co do istoty sprawy.

Art. 203. § 1. Pozew może być cofnięty bez zezwolenia pozwanego aż do rozpoczęcia
rozprawy, a jeżeli z cofnięciem połączone jest zrzeczenie się roszczenia – aż do wydania
wyroku.
§ 2. Pozew cofnięty nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z wytoczeniem powództwa.
Na żądanie pozwanego powód zwraca mu koszty, jeżeli sąd już przedtem nie orzekł prawomocnie o
obowiązku ich uiszczenia przez pozwanego.
§ 3. W razie cofnięcia pozwu poza rozprawą przewodniczący odwołuje wyznaczoną rozprawę i o
cofnięciu zawiadamia pozwanego, który może w terminie dwutygodniowym złożyć sądowi wniosek o
przyznanie kosztów. Gdy skuteczność cofnięcia pozwu zależy od zgody pozwanego, niezłożenie
przez niego oświadczenia w tym przedmiocie w powyższym terminie uważa się za wyrażenie zgody.
§ 4. Sąd może uznać za niedopuszczalne cofnięcie pozwu, zrzeczenie się lub ograniczenie
roszczenia tylko wtedy, gdy okoliczności sprawy wskazują, że wymienione czynności są sprzeczne
z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierzają do obejścia prawa.

Art. 204. § 1. Powództwo wzajemne jest dopuszczalne, jeżeli roszczenie wzajemne jest
w związku z roszczeniem powoda lub nadaje się do potrącenia. Powództwo wzajemne można wytoczyć
bądź w odpowiedzi na pozew, bądź oddzielnie, nie później jednak niż na pierwszej rozprawie,
albo w sprzeciwie od wyroku zaocznego.
§ 2. Pozew wzajemny wnosi się do sądu pozwu głównego. Jeżeli jednak pozew wzajemny podlega
rozpoznaniu przez sąd okręgowy, a sprawa wszczęta była w sądzie rejonowym, sąd ten przekazuje
całą sprawę sądowi właściwemu do rozpoznania powództwa wzajemnego.
§ 3. Przepisy dotyczące pozwu stosuje się odpowiednio do pozwu wzajemnego.

Art. 205. Sąd rejonowy może na wniosek pozwanego, złożony aż do zamknięcia rozprawy,
przekazać sprawę sądowi okręgowemu, jeżeli pozwany wytoczył przeciwko powodowi przed tym sądem
powództwo wpływające na roszczenie powoda bądź dlatego, że ma z nim związek, bądź dlatego, że
roszczenia stron nadają się do potrącenia.

Art. 206. § 1. Termin rozprawy wyznacza przewodniczący. Jednocześnie z wyznaczeniem
pierwszej rozprawy zarządza doręczenie pozwu i stosownie do potrzeby wyznacza sędziego
sprawozdawcę.
§ 2. Równocześnie z doręczeniem pozwu i wezwania na pierwszą rozprawę poucza się pozwanego o:
1) czynnościach procesowych, które może lub powinien podjąć, jeśli nie uznaje żądania pozwu
w całości lub w części, w szczególności o możliwości lub obowiązku wniesienia odpowiedzi na
pozew, w tym o obowiązujących w tym zakresie wymaganiach co do terminu i formy, lub
przedstawienia swoich wniosków, twierdzeń i dowodów na rozprawie;
2) skutkach niepodjęcia takich czynności, w szczególności o możliwości wydania przez sąd wyroku
zaocznego i warunkach jego wykonalności oraz obciążenia pozwanego kosztami postępowania;
3) możliwości ustanowienia przez pozwanego pełnomocnika procesowego i braku obowiązkowego
zastępstwa przez adwokata lub radcę prawnego.

Art. 207. § 1. Pozwany może przed pierwszym posiedzeniem wyznaczonym na rozprawę wnieść
odpowiedź na pozew.
§ 2. Przewodniczący może zarządzić wniesienie odpowiedzi na pozew w wyznaczonym terminie, nie
krótszym niż dwa tygodnie.
§ 3. Przewodniczący może także przed pierwszym posiedzeniem wyznaczonym na rozprawę zobowiązać
strony do złożenia dalszych pism przygotowawczych, oznaczając porządek składania pism, termin,
w którym należy je złożyć, i okoliczności, które mają być wyjaśnione. W toku sprawy złożenie
pism przygotowawczych następuje tylko wtedy, gdy sąd tak postanowi, chyba że pismo obejmuje
wyłącznie wniosek o przeprowadzenie dowodu. Sąd może wydać postanowienie na posiedzeniu
niejawnym.
§ 4. W wypadkach, o których mowa w § 3, przewodniczący lub sąd mogą wysłuchać strony na
posiedzeniu niejawnym.
§ 5. Zarządzając doręczenie pozwu, odpowiedzi na pozew lub złożenie dalszych pism
przygotowawczych, przewodniczący albo sąd, jeżeli postanowił o złożeniu pism przygotowawczych
w toku sprawy, pouczają strony o treści § 6.
§ 6. Sąd pomija spóźnione twierdzenia i dowody, chyba że strona uprawdopodobni, że nie zgłosiła
ich w pozwie, odpowiedzi na pozew lub dalszym piśmie przygotowawczym bez swojej winy lub że
uwzględnienie spóźnionych twierdzeń i dowodów nie spowoduje zwłoki w rozpoznaniu sprawy albo że
występują inne wyjątkowe okoliczności.
§ 7. Odpowiedź na pozew złożona z naruszeniem § 2 podlega zwrotowi; zwrotowi podlega także
pismo przygotowawcze złożone z naruszeniem § 3.

Art. 208. § 1. Przewodniczący, stosownie do okoliczności, wyda przed rozprawą na
podstawie pozwu i innych pism procesowych zarządzenia mające na celu przygotowanie rozprawy.
Przewodniczący może w szczególności:
1) wezwać strony do stawienia się na rozprawę osobiście lub przez pełnomocnika;
2) zażądać na rozprawę od państwowej jednostki organizacyjnej lub jednostki organizacyjnej
samorządu terytorialnego znajdujących się u nich dowodów, jeżeli strona sama dowodów tych
otrzymać nie może;
3) wezwać na rozprawę wskazanych przez stronę świadków;
4) wezwać na rozprawę osoby powołane zgodnie przez strony na biegłych;
5) zarządzić przedstawienie dokumentów, przedmiotów oględzin, ksiąg, planów itd.
§ 2. Przewodniczący może ponadto, w razie koniecznej potrzeby, zarządzić oględziny jeszcze
przed rozprawą.

Art. 2081. Sąd z urzędu ustala numer PESEL pozwanego będącego osobą fizyczną,
jeżeli jest on obowiązany do jego posiadania lub posiada go nie mając takiego obowiązku, lub
numer w Krajowym Rejestrze Sądowym, a w przypadku jego braku – numer w innym właściwym
rejestrze, ewidencji lub NIP pozwanego niebędącego osobą fizyczną, który nie ma obowiązku wpisu
we właściwym rejestrze lub ewidencji, jeżeli jest on obowiązany do jego posiadania.

Art. 209. Każda ze stron może w piśmie procesowym żądać przeprowadzenia rozprawy w jej
nieobecności.

Art. 210. § 1. Rozprawa odbywa się w ten sposób, że po wywołaniu sprawy strony –
najpierw powód, a potem pozwany – zgłaszają ustnie swe żądania i wnioski oraz przedstawiają
twierdzenia i dowody na ich poparcie. Strony mogą ponadto wskazywać podstawy prawne swych żądań
i wniosków. Na żądanie prokuratora sąd udziela mu głosu w każdym stanie rozprawy; art. 62 nie
stosuje się.
§ 2. Każda ze stron obowiązana jest do złożenia oświadczenia co do twierdzeń strony przeciwnej,
dotyczących okoliczności faktycznych.
§ 21. Sąd poucza stronę występującą w sprawie bez adwokata, radcy prawnego,
rzecznika patentowego lub radcy Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa o treści art. 162, 207,
217, 229 i 230.
§ 3. Ponadto rozprawa obejmuje, stosownie do okoliczności, postępowanie dowodowe i roztrząsanie
jego wyników.

Art. 211. W razie nieobecności strony na rozprawie przewodniczący lub wyznaczony przez
niego sędzia sprawozdawca przedstawia jej wnioski, twierdzenia i dowody znajdujące się w aktach
sprawy.

Art. 212. § 1. Sąd na rozprawie przez zadawanie pytań stronom dąży do tego, aby strony
przytoczyły lub uzupełniły twierdzenia lub dowody na ich poparcie oraz udzieliły wyjaśnień
koniecznych dla zgodnego z prawdą ustalenia podstawy faktycznej dochodzonych przez nie praw lub
roszczeń. W ten sam sposób sąd dąży do wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, które są
sporne.
§ 2. W razie uzasadnionej potrzeby przewodniczący może udzielić stronom niezbędnych pouczeń, a
stosownie do okoliczności zwraca uwagę na celowość ustanowienia pełnomocnika procesowego.

Art. 213. § 1. Fakty powszechnie znane sąd bierze pod uwagę nawet bez powołania się na
nie przez strony.
§ 2. Sąd jest związany uznaniem powództwa, chyba że uznanie jest sprzeczne z prawem lub
zasadami współżycia społecznego albo zmierza do obejścia prawa.

Art. 214. § 1. Rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość
w doręczeniu wezwania albo jeżeli nieobecność strony jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem
lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć.
§ 2. Sąd może skazać na grzywnę stronę, jeżeli powołała się w złej wierze na nieprawdziwe
okoliczności, które skutkowały odroczeniem rozprawy.
§ 3. Jeżeli nieprawdziwe okoliczności, które skutkowały odroczeniem rozprawy, zostały powołane
w złej wierze przez pełnomocnika strony, sąd może go skazać na grzywnę.

Art. 2141. § 1. Usprawiedliwienie niestawiennictwa z powodu choroby stron,
ich przedstawicieli ustawowych, pełnomocników, świadków i innych uczestników postępowania,
wymaga przedstawienia zaświadczenia potwierdzającego niemożność stawienia się na wezwanie lub
zawiadomienie sądu, wystawionego przez lekarza sądowego.
§ 2. Przepisu § 1 nie stosuje się do osób pozbawionych wolności, których usprawiedliwianie
niestawiennictwa z powodu choroby regulują odrębne przepisy.

Art. 215. Rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd postanowi wezwać do wzięcia udziału w
sprawie lub zawiadomić o toczącym się procesie osoby, które dotychczas w postępowaniu nie
występowały w charakterze powodów lub pozwanych.

Art. 216. Sąd może w celu dokładniejszego wyjaśnienia stanu sprawy zarządzić stawienie
się stron lub jednej z nich osobiście albo przez pełnomocnika.

Art. 2161. § 1. Sąd w sprawach dotyczących osoby małoletniego dziecka
wysłucha je, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwala.
Wysłuchanie odbywa się poza salą posiedzeń sądowych.
§ 2. Sąd stosownie do okoliczności, rozwoju umysłowego, stanu zdrowia i stopnia dojrzałości
dziecka uwzględni jego zdanie i rozsądne życzenia.

Art. 217. § 1. Strona może aż do zamknięcia rozprawy przytaczać okoliczności faktyczne
i dowody na uzasadnienie swoich wniosków lub dla odparcia wniosków i twierdzeń strony
przeciwnej.
§ 2. Sąd pomija spóźnione twierdzenia i dowody, chyba że strona uprawdopodobni, że nie zgłosiła
ich we właściwym czasie bez swojej winy lub że uwzględnienie spóźnionych twierdzeń i dowodów
nie spowoduje zwłoki w rozpoznaniu sprawy albo że występują inne wyjątkowe okoliczności.
§ 3. Sąd pomija twierdzenia i dowody, jeżeli są powoływane jedynie dla zwłoki lub okoliczności
sporne zostały już dostatecznie wyjaśnione.

Art. 218. Sąd może zarządzić oddzielną rozprawę co do pozwu głównego i wzajemnego, jako
też co do jednego z kilku roszczeń połączonych w jednym pozwie, bądź to głównym, bądź
wzajemnym, albo w stosunku do poszczególnych współuczestników.

Art. 219. Sąd może zarządzić połączenie kilku oddzielnych spraw toczących się przed nim
w celu ich łącznego rozpoznania lub także rozstrzygnięcia, jeżeli są one ze sobą w związku lub
mogły być objęte jednym pozwem.

Art. 220. Sąd może ograniczyć rozprawę do poszczególnych zarzutów lub zagadnień
wstępnych.

Art. 221. Pozwany nie może odmówić wdania się w spór co do istoty sprawy, chociaż wniósł
zarzuty formalne.

Art. 222. Oddalając zarzuty, których uwzględnienie uzasadniałoby odrzucenie pozwu, sąd
wyda oddzielne postanowienie i może wstrzymać dalsze rozpoznanie sprawy, aż do uprawomocnienia
się tego postanowienia. Oddalenie innych zarzutów formalnych sąd stwierdza w uzasadnieniu
orzeczenia kończącego postępowanie, przytaczając powody rozstrzygnięcia.

Art. 223. § 1. Przewodniczący powinien we właściwej chwili skłaniać strony do
pojednania, zwłaszcza na pierwszym posiedzeniu, po wstępnym wyjaśnieniu stanowiska stron.
Osnowa ugody zawartej przed sądem powinna być wciągnięta do protokołu rozprawy i stwierdzona
podpisami stron. Niemożność podpisania sąd stwierdzi w protokole.
§ 2. Przepis art. 203 § 4 stosuje się odpowiednio.

Art. 224. § 1. Przewodniczący zamyka rozprawę po przeprowadzeniu dowodów i udzieleniu
głosu stronom.
§ 2. Można zamknąć rozprawę również w wypadku, gdy ma być przeprowadzony jeszcze dowód przez
sędziego wyznaczonego lub przez sąd wezwany albo gdy ma być przeprowadzony dowód z akt lub
wyjaśnień organów administracji publicznej, a rozprawę co do tych dowodów sąd uzna za
zbyteczną.

Art. 225. Sąd może zamkniętą rozprawę otworzyć na nowo.

Art. 226. Od zarządzeń przewodniczącego wydanych w toku rozprawy strony mogą odwołać się
do sądu.

Art. 227. Przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne
znaczenie.

Art. 228. § 1. Fakty powszechnie znane nie wymagają dowodu.
§ 2. To samo dotyczy faktów znanych sądowi urzędowo, jednakże sąd powinien na rozprawie zwrócić
na nie uwagę stron.

Art. 229. Nie wymagają również dowodu fakty przyznane w toku postępowania przez stronę
przeciwną, jeżeli przyznanie nie budzi wątpliwości.

Art. 230. Gdy strona nie wypowie się co do twierdzeń strony przeciwnej o faktach, sąd,
mając na uwadze wyniki całej rozprawy, może fakty te uznać za przyznane.

Art. 231. Sąd może uznać za ustalone fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia
sprawy, jeżeli wniosek taki można wyprowadzić z innych ustalonych faktów (domniemanie
faktyczne).

Art. 232. Strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których
wywodzą skutki prawne. Sąd może dopuścić dowód niewskazany przez stronę.

Art. 233. § 1. Sąd ocenia wiarogodność i moc dowodów według własnego przekonania, na
podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału.
§ 2. Sąd oceni na tej samej podstawie, jakie znaczenie nadać odmowie przedstawienia przez
stronę dowodu lub przeszkodom stawianym przez nią w jego przeprowadzeniu wbrew postanowieniu
sądu.

Art. 234. Domniemania ustanowione przez prawo (domniemania prawne) wiążą sąd; mogą być
jednak obalone, ilekroć ustawa tego nie wyłącza.

Oddział 1 Przepisy ogólne

Art. 235. § 1. Postępowanie dowodowe odbywa się przed sądem orzekającym, chyba że
sprzeciwia się temu charakter dowodu albo wzgląd na poważne niedogodności lub niewspółmierność
kosztów w stosunku do przedmiotu sporu. W takich wypadkach sąd orzekający zleci przeprowadzenie
dowodu jednemu ze swych członków (sędzia wyznaczony) albo innemu sądowi (sąd wezwany).
§ 2. Jeżeli charakter dowodu się temu nie sprzeciwia, sąd orzekający może postanowić, że jego
przeprowadzenie nastąpi przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających dokonanie tej
czynności na odległość. Sąd orzekający przeprowadza dowód w obecności sądu wezwanego lub
referendarza sądowego w tym sądzie.
§ 3. Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, rodzaje urządzeń i środków
technicznych umożliwiających przeprowadzenie dowodu na odległość, sposób korzystania z tego
rodzaju urządzeń i środków, jak również sposób przechowywania, odtwarzania i kopiowania zapisów
dokonanych podczas jego przeprowadzenia, mając na względzie konieczność właściwego
zabezpieczenia utrwalonego obrazu lub dźwięku przed utratą dowodu, jego zniekształceniem lub
nieuprawnionym ujawnieniem.

Art. 236. W postanowieniu o przeprowadzeniu dowodu sąd oznaczy fakty podlegające
stwierdzeniu, środek dowodowy i – stosownie do okoliczności – sędziego lub sąd, który ma dowód
przeprowadzić, a ponadto, jeżeli to jest możliwe, termin i miejsce przeprowadzenia dowodu.
Wyznaczając sędziego, sąd może pozostawić mu oznaczenie terminu przeprowadzenia dowodu.

Art. 237. Niestawiennictwo stron na termin nie wstrzymuje przeprowadzenia dowodu, chyba
że obecność stron lub jednej z nich okaże się konieczna.

Art. 238. § 1. Protokół sporządzony zgodnie z art. 157 § 11, zawierający
przebieg postępowania dowodowego przed sędzią wyznaczonym lub przed sądem wezwanym, podpisują,
oprócz sędziego i protokolanta, także osoby przesłuchane oraz strony, jeżeli są obecne.
§ 2. Odmowę lub niemożność podpisania stwierdza się w protokole.

Art. 239. Sędzia wyznaczony i sąd wezwany mają w zakresie zleconego im postępowania
dowodowego prawa przewodniczącego i prawa sądu orzekającego. Na ich uchybienia strony mogą
zwrócić uwagę sądu nie później niż na najbliższej rozprawie.

Art. 240. § 1. Sąd nie jest związany swym postanowieniem dowodowym i może je stosownie
do okoliczności uchylić lub zmienić nawet na posiedzeniu niejawnym.
§ 2. Sędzia wyznaczony i sąd wezwany mogą uzupełnić na wniosek strony postanowienie sądu
orzekającego przez przesłuchanie nowych świadków na fakty wskazane w tym postanowieniu.

Art. 241. Sąd orzekający może zarządzić powtórzenie lub uzupełnienie postępowania
dowodowego.

Art. 242. Jeżeli postępowanie dowodowe napotyka przeszkody o nieokreślonym czasie
trwania, sąd może oznaczyć termin, po którego upływie dowód może być przeprowadzony tylko
wówczas, gdy nie spowoduje to zwłoki w postępowaniu.

Art. 243. Zachowanie szczegółowych przepisów o postępowaniu dowodowym nie jest
konieczne, ilekroć ustawa przewiduje uprawdopodobnienie zamiast dowodu.

Oddział 2 Dokumenty

Art. 244. § 1. Dokumenty urzędowe, sporządzone w przepisanej formie przez powołane do
tego organy władzy publicznej i inne organy państwowe w zakresie ich działania, stanowią dowód
tego, co zostało w nich urzędowo zaświadczone.
§ 2. Przepis § 1 stosuje się odpowiednio do dokumentów urzędowych sporządzonych przez
organizacje zawodowe, samorządowe, spółdzielcze i inne organizacje pozarządowe w zakresie
zleconych im przez ustawę spraw z dziedziny administracji publicznej.

Art. 245. Dokument prywatny stanowi dowód tego, że osoba, która go podpisała, złożyła
oświadczenie zawarte w dokumencie.

Art. 246. Jeżeli ustawa lub umowa stron wymaga dla czynności prawnej zachowania formy
pisemnej, dowód ze świadków lub z przesłuchania stron w sprawie między uczestnikami tej
czynności na fakt jej dokonania jest dopuszczalny w wypadku, gdy dokument obejmujący czynność
został zagubiony, zniszczony lub zabrany przez osobę trzecią, a jeżeli forma pisemna była
zastrzeżona tylko dla celów dowodowych, także w wypadkach określonych w kodeksie cywilnym.

Art. 247. Dowód ze świadków lub z przesłuchania stron przeciwko osnowie lub ponad osnowę
dokumentu obejmującego czynność prawną może być dopuszczony między uczestnikami tej czynności
tylko w wypadkach, gdy nie doprowadzi to do obejścia przepisów o formie zastrzeżonej pod
rygorem nieważności i gdy ze względu na szczególne okoliczności sprawy sąd uzna to za
konieczne.

Art. 248. § 1. Każdy obowiązany jest przedstawić na zarządzenie sądu w oznaczonym
terminie i miejscu dokument znajdujący się w jego posiadaniu i stanowiący dowód faktu istotnego
dla rozstrzygnięcia sprawy, chyba że dokument zawiera informacje niejawne.
§ 2. Od powyższego obowiązku może uchylić się ten, kto co do okoliczności objętych treścią
dokumentu mógłby jako świadek odmówić zeznania albo kto posiada dokument w imieniu osoby
trzeciej, która mogłaby z takich samych przyczyn sprzeciwić się przedstawieniu dokumentu.
Jednakże i wówczas nie można odmówić przedstawienia dokumentu, gdy jego posiadacz lub osoba
trzecia obowiązani są do tego względem chociażby jednej ze stron albo gdy dokument wystawiony
jest w interesie strony, która żąda przeprowadzenia dowodu. Strona nie może ponadto odmówić
przedstawienia dokumentu, jeżeli szkoda, na którą byłaby przez to narażona, polega na
przegraniu procesu.

Art. 249. § 1. W sprawach dotyczących przedsiębiorstwa handlowego lub przemysłowego, w
razie powołania się jednej ze stron na księgi i dokumenty przedsiębiorstwa, należy je
przedstawić sądowi, jeżeli sąd uzna wyciąg za niewystarczający.
§ 2. Gdy zachodzi istotna trudność w dostarczeniu ksiąg do sądu, sąd może przejrzeć je na
miejscu lub zlecić sędziemu wyznaczonemu ich przejrzenie i sporządzenie niezbędnych wyciągów.

Art. 250. § 1. Jeżeli dokument znajduje się w aktach organu, o którym mowa w art. 244 §
1, wystarczy przedstawić urzędowo poświadczony przez ten organ odpis lub wyciąg z dokumentu.
Sąd zażąda udzielenia odpisu lub wyciągu, jeżeli strona sama uzyskać go nie może.
§ 2. Gdy sąd uzna za konieczne przejrzenie oryginału dokumentu, może zarządzić, by go
dostarczono na rozprawę, albo przejrzeć go na miejscu przez sędziego wyznaczonego lub przez
cały skład sądu.

Art. 251. Za nieuzasadnioną odmowę przedstawienia dokumentu przez osobę trzecią sąd, po
wysłuchaniu jej oraz stron co do zasadności odmowy, skaże osobę trzecią na grzywnę. Osoba
trzecia ma prawo żądać zwrotu wydatków połączonych z przedstawieniem dokumentu.

Art. 252. Strona, która zaprzecza prawdziwości dokumentu urzędowego albo twierdzi, że
zawarte w nim oświadczenia organu, od którego dokument ten pochodzi, są niezgodne z prawdą,
powinna okoliczności te udowodnić.

Art. 253. Jeżeli strona zaprzecza prawdziwości dokumentu prywatnego albo twierdzi, że
zawarte w nim oświadczenie osoby, która je podpisała, od niej nie pochodzi, obowiązana jest
okoliczności te udowodnić. Jeżeli jednak spór dotyczy dokumentu prywatnego pochodzącego od
innej osoby niż strona zaprzeczająca, prawdziwość dokumentu powinna udowodnić strona, która
chce z niego skorzystać.

Art. 254. § 1. Badania prawdziwości pisma dokonuje się z udziałem lub bez udziału
biegłych, zwłaszcza przez porównanie pisma na zakwestionowanym dokumencie z pismem tej samej
osoby na innych dokumentach niewątpliwie prawdziwych. Sąd w razie potrzeby może wezwać osobę,
od której pismo pochodzi, na termin wyznaczony, w celu napisania podyktowanych jej wyrazów.
§ 2. Od obowiązku złożenia próby pisma zwolniony jest ten, kto na zapytanie, czy pismo na
dokumencie jest prawdziwe, mógłby jako świadek odmówić zeznania.
§ 3. Sąd może zastosować do osoby trzeciej, która nie wykonała zarządzeń sądu wydanych w myśl
paragrafów poprzedzających, takie same środki przymusowe, jak wobec świadków.
§ 4. Osoba trzecia może na równi ze świadkiem żądać zwrotu wydatków koniecznych związanych ze
stawiennictwem do sądu, a ponadto wynagrodzenia za utratę zarobku.

Art. 255. Strona, która w złej wierze lub lekkomyślnie zgłosiła zarzuty przewidziane w
art. 252 i 253, podlega karze grzywny.

Art. 256. Sąd może zażądać, aby dokument w języku obcym był przełożony przez tłumacza
przysięgłego.

Art. 257. Sąd oceni na podstawie okoliczności poszczególnego wypadku, czy i o ile
dokument zachowuje moc dowodową pomimo przekreśleń, podskrobań lub innych uszkodzeń.

Oddział 3 Zeznania świadków

Art. 258. Strona powołująca się na dowód ze świadków obowiązana jest dokładnie oznaczyć
fakty, które mają być zeznaniami poszczególnych świadków stwierdzone, i wskazać świadków, tak
by wezwanie ich do sądu było możliwe.

Art. 259. Świadkami nie mogą być:

      1) osoby niezdolne do spostrzegania lub komunikowania swych spostrzeżeń;

2) wojskowi i urzędnicy niezwolnieni od zachowania w tajemnicy informacji niejawnych o klauzuli
“zastrzeżone” lub “poufne”, jeżeli ich zeznanie miałoby być połączone z jej naruszeniem;
3) przedstawiciele ustawowi stron oraz osoby, które mogą być przesłuchane w charakterze strony
jako organy osoby prawnej lub innej organizacji mającej zdolność sądową;
4) współuczestnicy jednolici.

Art. 2591. Mediator nie może być świadkiem co do faktów, o których dowiedział
się w związku z prowadzeniem mediacji, chyba że strony zwolnią go z obowiązku zachowania
tajemnicy mediacji.

Art. 260. Współuczestnik sporu, niebędący współuczestnikiem jednolitym, może być
świadkiem co do faktów dotyczących wyłącznie innego współuczestnika.

Art. 261. § 1. Nikt nie ma prawa odmówić zeznań w charakterze świadka, z wyjątkiem
małżonków stron, ich wstępnych, zstępnych i rodzeństwa oraz powinowatych w tej samej linii lub
stopniu, jak również osób pozostających ze stronami w stosunku przysposobienia. Prawo odmowy
zeznań trwa po ustaniu małżeństwa lub rozwiązaniu stosunku przysposobienia. Jednakże odmowa
zeznań nie jest dopuszczalna w sprawach o prawa stanu, z wyjątkiem spraw o rozwód.
§ 2. Świadek może odmówić odpowiedzi na zadane mu pytanie, jeżeli zeznanie mogłoby narazić jego
lub jego bliskich, wymienionych w paragrafie poprzedzającym, na odpowiedzialność karną, hańbę
lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową albo jeżeli zeznanie miałoby być połączone z
pogwałceniem istotnej tajemnicy zawodowej. Duchowny może odmówić zeznań co do faktów
powierzonych mu na spowiedzi.

Art. 262. Sąd, wzywając świadka, wymieni w wezwaniu imię, nazwisko i zamieszkanie
wezwanego, miejsce i czas przesłuchania, nazwiska stron i przedmiot sprawy oraz zwięzłą osnowę
przepisów o karach za pogwałcenie obowiązków świadka, a ponadto o zwrocie wydatków koniecznych,
związanych ze stawiennictwem do sądu, oraz o wynagrodzeniu za utratę zarobku.

Art. 263. Przesłuchanie osób dotkniętych chorobą lub kalectwem odbywa się w miejscu,
gdzie przebywają, jeżeli nie mogą go opuścić.

Art. 264. Kolejność przesłuchania świadków oznacza przewodniczący. Świadkowie, którzy
nie złożyli jeszcze zeznań, nie mogą być obecni przy przesłuchaniu innych świadków.

Art. 265. § 1. Do przesłuchania świadka niewładającego dostatecznie językiem polskim sąd
może przybrać tłumacza.
§ 2. Do tłumaczy stosuje się odpowiednio przepisy o biegłych. Pracownik organów wymiaru
sprawiedliwości może pełnić obowiązki tłumacza bez składania przyrzeczenia, lecz z powołaniem
się na ślubowanie służbowe.

Art. 266. § 1. Przed przesłuchaniem świadka uprzedza się go o prawie odmowy zeznań i
odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych zeznań.
§ 2. Przesłuchanie rozpoczyna się od zadania świadkowi pytań dotyczących jego osoby oraz
stosunku do stron.
§ 3. Jeżeli świadek ma składać zeznania, przewodniczący odbiera od niego przyrzeczenie, po
pouczeniu go o znaczeniu tego aktu.

Art. 267. Nie składają przyrzeczenia świadkowie małoletni, którzy nie ukończyli lat
siedemnastu, oraz osoby skazane wyrokiem prawomocnym za fałszywe zeznania. Inni świadkowie mogą
być za zgodą stron zwolnieni przez sąd od złożenia przyrzeczenia.

Art. 268. Brzmienie przyrzeczenia jest następujące: “Świadomy znaczenia mych słów i
odpowiedzialności przed prawem przyrzekam uroczyście, że będę mówił szczerą prawdę, niczego nie
ukrywając z tego, co mi jest wiadome”.

Art. 269. § 1. Świadek składa przyrzeczenie, powtarzając za sędzią lub odczytując na
głos tekst przyrzeczenia, przy czym wszyscy – z wyjątkiem sędziów – stoją.
§ 2. Niemi i głusi składają przyrzeczenie przez podpisanie jego tekstu lub przy pomocy
biegłego.

Art. 270. W razie powtórnego przesłuchania świadka przypomina mu się poprzednio złożone
przyrzeczenie.

Art. 271. § 1. Świadek składa zeznanie ustnie, zaczynając od odpowiedzi na pytania
przewodniczącego, co i z jakiego źródła wiadomo mu w sprawie, po czym sędziowie i strony mogą w
tymże przedmiocie zadawać mu pytania.
§ 2. Niemi i głusi składają zeznania na piśmie lub przy pomocy biegłego.

Art. 272. Świadkowie, których zeznania przeczą sobie wzajemnie, mogą być konfrontowani.

Art. 273. § 1. Zeznanie świadka, po zapisaniu do protokołu, sporządzonego zgodnie z art.
157 § 11, będzie mu odczytane i stosownie do okoliczności na podstawie jego uwag
uzupełnione i sprostowane.
§ 2. Świadek może oddalić się z sądu nie wcześniej niż po uzyskaniu na to zezwolenia
przewodniczącego.

Art. 274. § 1. Za nieusprawiedliwione niestawiennictwo sąd skaże świadka na grzywnę, po
czym wezwie go powtórnie, a w razie ponownego niestawiennictwa skaże go na ponowną grzywnę i
może zarządzić jego przymusowe sprowadzenie.
§ 2. Przepis paragrafu poprzedzającego stosuje się odpowiednio do świadka, który oddalił się
bez zezwolenia przewodniczącego.

Art. 275. Świadek w ciągu tygodnia od daty doręczenia mu postanowienia skazującego go na
grzywnę lub na pierwszym posiedzeniu, na które zostanie wezwany, może usprawiedliwić swe
niestawiennictwo. W razie usprawiedliwienia niestawiennictwa sąd zwolni świadka od grzywny i od
przymusowego sprowadzenia. Postanowienia sądu mogą zapaść na posiedzeniu niejawnym.

Art. 276. § 1. Za nieuzasadnioną odmowę zeznań lub przyrzeczenia sąd, po wysłuchaniu
obecnych stron co do zasadności odmowy, skaże świadka na grzywnę.
§ 2. Niezależnie od powyższej grzywny sąd może nakazać aresztowanie świadka na czas
nieprzekraczający tygodnia. Sąd uchyli areszt, jeżeli świadek złoży zeznanie lub przyrzeczenie
albo jeżeli sprawę ukończono w instancji, w której dowód z tego świadka został dopuszczony.

Art. 2761. W razie uchybienia przez żołnierza w czynnej służbie wojskowej
obowiązkom, o których mowa w art. 274 i 276, sąd, zamiast skazać żołnierza na grzywnę,
występuje do dowódcy jednostki wojskowej, w której żołnierz ten pełni służbę, z wnioskiem o
pociągnięcie go do odpowiedzialności dyscyplinarnej.

Art. 277. Świadek ma prawo żądać zwrotu wydatków koniecznych, związanych ze
stawiennictwem do sądu, a ponadto wynagrodzenia za utratę zarobku. Przewodniczący może przyznać
świadkowi zaliczkę na koszty podróży i na utrzymanie w miejscu przesłuchania.

Oddział 4 Opinia biegłych

Art. 278. § 1. W wypadkach wymagających wiadomości specjalnych sąd po wysłuchaniu
wniosków stron co do liczby biegłych i ich wyboru może wezwać jednego lub kilku biegłych w celu
zasięgnięcia ich opinii.
§ 2. Sąd orzekający może pozostawić prawo wyboru biegłego sędziemu wyznaczonemu lub sądowi
wezwanemu.
§ 3. Sąd oznaczy, czy opinia ma być przedstawiona ustnie, czy na piśmie.

Art. 279. Dopuszczenie dowodu z biegłych może nastąpić na posiedzeniu niejawnym po
wysłuchaniu wniosków stron co do liczby biegłych i ich wyboru.

Art. 280. Osoba wyznaczona na biegłego może nie przyjąć włożonego na nią obowiązku z
przyczyn, jakie uprawniają świadka do odmowy zeznań, a ponadto z powodu przeszkody, która
uniemożliwia jej wydanie opinii.

Art. 281. Aż do ukończenia czynności biegłego strona może żądać jego wyłączenia z
przyczyn, z jakich można żądać wyłączenia sędziego. Gdy strona zgłasza wniosek o wyłączenie
biegłego po rozpoczęciu przez niego czynności, obowiązana jest uprawdopodobnić, że przyczyna
wyłączenia powstała później lub że przedtem nie była jej znana.

Art. 282. § 1. Biegły składa przed rozpoczęciem czynności przyrzeczenie w następującym
brzmieniu: “Świadomy znaczenia mych słów i odpowiedzialności przed prawem przyrzekam
uroczyście, że powierzone mi obowiązki biegłego wykonam z całą sumiennością i bezstronnością”.
§ 2. Poza tym do przyrzeczenia biegłych stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące
przyrzeczenia świadków.

Art. 283. § 1. Biegły nie składa przyrzeczenia, gdy obie strony wyrażą na to zgodę.
§ 2. Biegły sądowy stały składa przyrzeczenie tylko przy objęciu stanowiska, w poszczególnych
zaś sprawach powołuje się na nie.

Art. 284. Sąd może zarządzić okazanie biegłemu akt sprawy i przedmiotu oględzin oraz
zarządzić, aby brał udział w postępowaniu dowodowym.

Art. 285. § 1. Opinia biegłego powinna zawierać uzasadnienie.
§ 2. Biegli mogą złożyć opinię łączną.
§ 3. Jeżeli biegły nie może na razie udzielić wyczerpującej opinii, sąd wyznaczy termin
dodatkowy do jej przedstawienia.

Art. 286. Sąd może zażądać ustnego wyjaśnienia opinii złożonej na piśmie, może też w
razie potrzeby zażądać dodatkowej opinii od tych samych lub innych biegłych.

Art. 287. Za nieusprawiedliwione niestawiennictwo, za nieuzasadnioną odmowę złożenia
przyrzeczenia lub opinii albo za nieusprawiedliwione opóźnienie złożenia opinii sąd skaże
biegłego na grzywnę.

Art. 288. Biegły ma prawo żądać wynagrodzenia za stawiennictwo do sądu i wykonaną pracę.
Przewodniczący może przyznać biegłemu zaliczkę na poczet wydatków.

Art. 289. Do wezwania i przesłuchania biegłych stosuje się ponadto odpowiednio przepisy
o świadkach, z wyjątkiem przepisów o przymusowym sprowadzeniu.

Art. 290. § 1. Sąd może zażądać opinii odpowiedniego instytutu naukowego lub naukowo-
badawczego. Sąd może zażądać od instytutu dodatkowych wyjaśnień bądź pisemnych, bądź ustnych
przez wyznaczoną do tego osobę, może też zarządzić złożenie dodatkowej opinii przez ten sam lub
inny instytut.
§ 2. W opinii instytutu należy wskazać osoby, które przeprowadziły badanie i wydały opinię.

Art. 291. Instytut naukowy lub naukowo-badawczy może żądać wynagrodzenia za wykonaną
pracę i za stawiennictwo swoich przedstawicieli.

Oddział 5 Oględziny

Art. 292. Sąd może zarządzić oględziny bez udziału lub z udziałem biegłych, a stosownie
do okoliczności – również w połączeniu z przesłuchaniem świadków.

Art. 293. Przepisy o obowiązku przedstawienia dokumentu stosuje się odpowiednio do
przedstawienia przedmiotu oględzin. Jeżeli rodzaj przedmiotu na to pozwala i nie jest to
połączone ze znacznymi kosztami, należy przedmiot oględzin dostarczyć do sądu.

Art. 294. Jeżeli przedmiot oględzin jest w posiadaniu osoby trzeciej, a oględziny mają
być dokonane w miejscu, gdzie przedmiot znajduje się, osoba ta powinna być wezwana na termin
oględzin i obowiązana jest ułatwić dostęp do przedmiotu.

Art. 295. § 1. Osoba trzecia w ciągu dni trzech od doręczenia jej wezwania może z
ważnych przyczyn żądać od sądu wzywającego zaniechania oględzin.
§ 2. Przed rozpoznaniem żądania osoby trzeciej sąd nie przystąpi do oględzin.

Art. 296. Osobę trzecią, która bez uzasadnionych przyczyn nie zastosowała się do
zarządzeń w przedmiocie oględzin, sąd skaże na grzywnę.

Art. 297. Osoba trzecia wezwana na termin oględzin ma prawo żądać zwrotu wydatków
koniecznych, związanych ze stawiennictwem do sądu, oraz wynagrodzenia za utratę zarobku na
równi ze świadkiem, a ponadto zwrotu wydatków połączonych z dostarczeniem przedmiotu oględzin.

Art. 298. Oględziny osoby mogą odbyć się tylko za jej zgodą.

Oddział 6 Przesłuchanie stron

Art. 299. Jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub w ich braku pozostały
niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, sąd dla wyjaśnienia tych faktów może
dopuścić dowód z przesłuchania stron.

Art. 300. § 1. Za osobę prawną sąd przesłuchuje osoby wchodzące w skład organu
uprawnionego do jej reprezentowania, przy czym sąd decyduje, czy przesłuchać wszystkie te
osoby, czy też tylko niektóre z nich.
§ 2. Za Skarb Państwa sąd może przesłuchać w charakterze strony osoby powołane do
reprezentowania państwowej jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się
dochodzone roszczenie, lub inne wskazane osoby.

Art. 301. Jeżeli powództwo jest wytoczone przez prokuratora lub organizację pozarządową
na rzecz oznaczonej osoby, przesłuchuje się w charakterze strony powodowej tę osobę, chociażby
nie przystąpiła ona do sprawy.

Art. 302. § 1. Gdy z przyczyn natury faktycznej lub prawnej przesłuchać można co do
okoliczności spornych jedną tylko stronę, sąd oceni, czy mimo to należy przesłuchać tę stronę,
czy też dowód ten pominąć w zupełności. Sąd postąpi tak samo, gdy druga strona lub niektórzy ze
współuczestników nie stawili się na przesłuchanie stron lub odmówili zeznań.
§ 2. W sprawach osób znajdujących się pod władzą rodzicielską, opieką lub kuratelą od uznania
sądu zależy przesłuchanie bądź samej strony, bądź jej przedstawiciela ustawowego, bądź też
obojga.

Art. 303. Sąd przesłucha najpierw strony bez odbierania przyrzeczenia. Jeżeli
przesłuchanie to nie wyświetli dostatecznie faktów, sąd może przesłuchać według swego wyboru
jedną ze stron ponownie, po uprzednim odebraniu od niej przyrzeczenia. Przesłuchanie jednej ze
stron co do pewnego faktu z odebraniem od niej przyrzeczenia nie wyłącza takiego przesłuchania
drugiej strony co do innego faktu.

Art. 304. Przed przystąpieniem do przesłuchania sąd uprzedza strony, że obowiązane są
zeznawać prawdę i że stosownie do okoliczności mogą być przesłuchane ponownie po odebraniu od
nich przyrzeczenia. Przed odebraniem przyrzeczenia sąd uprzedza stronę o odpowiedzialności
karnej za złożenie fałszywych zeznań. Poza tym do przesłuchania stron i składania przyrzeczenia
stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące świadków, z wyjątkiem przepisów o środkach
przymusowych.

Oddział 7 Inne środki dowodowe

Art. 305. Sąd może dopuścić dowód z grupowego badania krwi.

Art. 306. Pobranie krwi w celu jej badania może nastąpić tylko za zgodą osoby, której
krew ma być pobrana, a jeżeli osoba ta nie ukończyła trzynastu lat lub jest ubezwłasnowolniona
całkowicie – za zgodą jej przedstawiciela ustawowego.

Art. 307. § 1. W celu przeprowadzenia dowodu z grupowego badania krwi sąd zwraca się do
biegłego o pobranie krwi, zbadanie jej i złożenie sprawozdania o wynikach badania łącznie z
końcową opinią.
§ 2. Sprawozdanie z grupowego badania krwi powinno zawierać stwierdzenie, czy sprawdzono
należycie tożsamość osób, których krew pobrano, oraz wskazanie sposobu przeprowadzenia badania.
Sprawozdanie powinno być podpisane przez osobę, która przeprowadziła badanie, a jeżeli krew
została pobrana przez inną osobę, pobranie krwi powinno być stwierdzone jej podpisem.
§ 3. Pobranie krwi i przesłanie jej do instytutu, o jakim mowa w art. 290, można zlecić
biegłemu miejsca zamieszkania stron lub siedziby sądu.

Art. 308. § 1. Sąd może dopuścić dowód z filmu, telewizji, fotokopii, fotografii,
planów, rysunków oraz płyt lub taśm dźwiękowych i innych przyrządów utrwalających albo
przenoszących obrazy lub dźwięki.
§ 2. Dowody, o których mowa w paragrafie poprzedzającym, sąd przeprowadza, stosując odpowiednio
przepisy o dowodzie z oględzin oraz o dowodzie z dokumentów.

Art. 309. Sposób przeprowadzenia dowodu innymi środkami dowodowymi niż wymienione w
artykułach poprzedzających określi sąd zgodnie z ich charakterem, stosując odpowiednio przepisy
o dowodach.

Art. 310. Przed wszczęciem postępowania na wniosek, a w toku postępowania również z
urzędu, można zabezpieczyć dowód, gdy zachodzi obawa, że jego przeprowadzenie stanie się
niewykonalne lub zbyt utrudnione, albo gdy z innych przyczyn zachodzi potrzeba stwierdzenia
istniejącego stanu rzeczy.

Art. 311. Wniosek o zabezpieczenie dowodu składa się w sądzie właściwym do rozpoznania
sprawy, a w wypadkach niecierpiących zwłoki lub gdy postępowanie nie zostało jeszcze wszczęte,
w sądzie rejonowym, w którego okręgu dowód ma być przeprowadzony.

Art. 312. Wniosek powinien zawierać:
1) oznaczenie wnioskodawcy i przeciwnika oraz innych osób zainteresowanych, jeżeli są znane;
2) wskazanie faktów oraz dowodów;
3) przyczyny uzasadniające potrzebę zabezpieczenia dowodu.

Art. 313. Zabezpieczenie dowodu może być dopuszczone bez wezwania przeciwnika tylko
w wypadkach niecierpiących zwłoki albo gdy przeciwnik nie może być wskazany lub gdy miejsce
jego pobytu nie jest znane.

Art. 314. Sąd wzywa zainteresowanych na termin wyznaczony do przeprowadzenia dowodu;
jednakże w wypadkach niecierpiących zwłoki przeprowadzenie dowodu może być rozpoczęte nawet
przed doręczeniem wezwania przeciwnikowi.

Art. 315. § 1. Strony mają prawo wskazywać przed sądem orzekającym uchybienia popełnione
przy zabezpieczeniu dowodu.
§ 2. (uchylony)

Oddział 1 Wydanie wyroku

Art. 316. § 1. Po zamknięciu rozprawy sąd wydaje wyrok, biorąc za podstawę stan rzeczy
istniejący w chwili zamknięcia rozprawy; w szczególności zasądzeniu roszczenia nie stoi na
przeszkodzie okoliczność, że stało się ono wymagalne w toku sprawy.
§ 2. Rozprawa powinna być otwarta na nowo, jeżeli istotne okoliczności ujawniły się dopiero po
jej zamknięciu.

Art. 317. § 1. Sąd może wydać wyrok częściowy, jeżeli nadaje się do rozstrzygnięcia
tylko część żądania lub niektóre z żądań pozwu; to samo dotyczy powództwa wzajemnego.
§ 2. Na tej samej podstawie sąd może wydać wyrok częściowy, rozstrzygając o całości żądania
powództwa głównego lub wzajemnego.

Art. 318. § 1. Sąd, uznając roszczenie za usprawiedliwione w zasadzie, może wydać wyrok
wstępny tylko co do samej zasady, co do spornej zaś wysokości żądania – zarządzić bądź dalszą
rozprawę, bądź jej odroczenie.
§ 2. W razie zarządzenia dalszej rozprawy, wyrok co do wysokości żądania, jak również
rozstrzygnięcie co do kosztów może zapaść dopiero po uprawomocnieniu się wyroku wstępnego.

Art. 319. Jeżeli pozwany ponosi odpowiedzialność z określonych przedmiotów majątkowych
albo do wysokości ich wartości, sąd może, nie wymieniając tych przedmiotów ani ich wartości,
uwzględnić powództwo zastrzegając pozwanemu prawo do powołania się w toku postępowania
egzekucyjnego na ograniczenie odpowiedzialności.

Art. 320. W szczególnie uzasadnionych wypadkach sąd może w wyroku rozłożyć na raty
zasądzone świadczenie, a w sprawach o wydanie nieruchomości lub o opróżnienie pomieszczenia –
wyznaczyć odpowiedni termin do spełnienia tego świadczenia.

Art. 321. § 1. Sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem,
ani zasądzać ponad żądanie.
§ 2. (uchylony)

Art. 322. Jeżeli w sprawie o naprawienie szkody, o dochody, zwrot bezpodstawnego
wzbogacenia lub o świadczenie z umowy o dożywocie sąd uzna, że ścisłe udowodnienie wysokości
żądania jest niemożliwe lub nader utrudnione, może w wyroku zasądzić odpowiednią sumę według
swej oceny, opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy.

Art. 323. Wyrok może być wydany jedynie przez sędziów, przed którymi odbyła się rozprawa
poprzedzająca bezpośrednio wydanie wyroku.

Art. 324. § 1. Sąd wydaje wyrok po niejawnej naradzie sędziów. Narada obejmuje dyskusję,
głosowanie nad mającym zapaść orzeczeniem i zasadniczymi powodami rozstrzygnięcia oraz spisanie
sentencji wyroku.
§ 2. Przewodniczący zbiera głosy sędziów według ich starszeństwa służbowego, a ławników według
ich wieku, poczynając od najmłodszego, sam zaś głosuje ostatni. Sprawozdawca, jeżeli jest
wyznaczony, głosuje pierwszy. Wyrok zapada większością głosów. Sędzia, który przy głosowaniu
nie zgodził się z większością, może przy podpisywaniu sentencji zgłosić zdanie odrębne i
obowiązany jest uzasadnić je na piśmie przed podpisaniem uzasadnienia.
§ 3. Sentencję wyroku podpisuje cały skład sądu.

Art. 325. Sentencja wyroku powinna zawierać wymienienie sądu, sędziów, protokolanta oraz
prokuratora, jeżeli brał udział w sprawie, datę i miejsce rozpoznania sprawy i wydania wyroku,
wymienienie stron i oznaczenie przedmiotu sprawy oraz rozstrzygnięcie sądu o żądaniach stron.

Art. 326. § 1. Ogłoszenie wyroku powinno nastąpić na posiedzeniu, na którym zamknięto
rozprawę. Jednakże w sprawie zawiłej sąd może odroczyć ogłoszenie wyroku tylko jeden raz na
czas do dwóch tygodni. W postanowieniu o odroczeniu sąd powinien wyznaczyć termin ogłoszenia
wyroku i ogłosić go niezwłocznie po zamknięciu rozprawy.
§ 2. Ogłoszenie wyroku następuje na posiedzeniu jawnym. Nieobecność stron nie wstrzymuje
ogłoszenia. Jeżeli ogłoszenie było odroczone, może go dokonać sam przewodniczący lub sędzia
sprawozdawca.
§ 3. Ogłoszenia wyroku dokonuje się przez odczytanie sentencji. Po ogłoszeniu sentencji
przewodniczący lub sędzia sprawozdawca podaje ustnie zasadnicze powody rozstrzygnięcia, może
jednak tego zaniechać, jeżeli sprawa była rozpoznawana przy drzwiach zamkniętych.

Art. 327. § 1. Stronie działającej bez adwokata, radcy prawnego, rzecznika patentowego
lub radcy Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa, obecnej przy ogłoszeniu wyroku,
przewodniczący udzieli wskazówek co do sposobu i terminów wniesienia środka zaskarżenia. Jeżeli
zastępstwo stron przez adwokatów lub radców prawnych jest obowiązkowe, należy pouczyć stronę
o treści przepisów o obowiązkowym zastępstwie oraz o skutkach niezastosowania się do tych
przepisów.
§ 2. Stronie działającej bez adwokata, radcy prawnego lub rzecznika patentowego, która na
skutek pozbawienia wolności była nieobecna przy ogłoszeniu wyroku, sąd z urzędu w ciągu
tygodnia od dnia ogłoszenia wyroku doręcza odpis jego sentencji z pouczeniem o terminie
i sposobie wniesienia środka zaskarżenia.

Art. 328. § 1. Uzasadnienie wyroku sporządza się na żądanie strony, zgłoszone w terminie
tygodniowym od dnia ogłoszenia sentencji wyroku, a w wypadku, o którym mowa w art. 327 § 2 – od
dnia doręczenia sentencji wyroku. Żądanie spóźnione sąd odrzuci na posiedzeniu niejawnym. Sąd
sporządza uzasadnienie wyroku również wówczas, gdy wyrok został zaskarżony w ustawowym terminie
oraz gdy wniesiono skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.
§ 2. Uzasadnienie wyroku powinno zawierać wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a
mianowicie: ustalenie faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i
przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz wyjaśnienie
podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa.

Art. 329. Uzasadnienie wyroku sporządza się w terminie dwutygodniowym od dnia złożenia
wniosku o sporządzenie uzasadnienia, a gdy wniosek taki nie był zgłoszony – od dnia zaskarżenia
wyroku lub wniesienia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.
W sprawie zawiłej, w razie niemożności sporządzenia uzasadnienia w terminie, prezes sądu może
przedłużyć ten termin na czas oznaczony, nie dłuższy niż trzydzieści dni.

Art. 330. § 1. W sprawach rozstrzyganych w składzie trzech sędziów zawodowych
uzasadnienie wyroku podpisują sędziowie, którzy brali udział w jego wydaniu. Jeżeli
którykolwiek z sędziów nie może podpisać uzasadnienia, przewodniczący lub najstarszy służbą
sędzia zaznacza na wyroku przyczynę braku podpisu.
§ 2. Uzasadnienie wyroku w sprawie rozpoznawanej z udziałem ławników podpisuje tylko
przewodniczący. W razie złożenia zdania odrębnego uzasadnienie wyroku podpisuje przewodniczący
wraz z ławnikami.

Art. 331. Wyrok z uzasadnieniem doręcza się tylko tej stronie która zażądała
sporządzenia uzasadnienia.

Art. 332. § 1. Sąd jest związany wydanym wyrokiem od chwili jego ogłoszenia.
§ 2. Jednakże w razie cofnięcia pozwu przed uprawomocnieniem się wyroku i przed jego
zaskarżeniem z jednoczesnym zrzeczeniem się dochodzonego roszczenia, a za zgodą pozwanego
również bez takiego zrzeczenia się, sąd pierwszej instancji uchyli swój wyrok i postępowanie w
sprawie umorzy, jeżeli uzna cofnięcie takie za dopuszczalne. Postanowienie sądu w tym
przedmiocie może być wydane na posiedzeniu niejawnym.

Oddział 2 Natychmiastowa wykonalność wyroków

Art. 333. § 1. Sąd z urzędu nada wyrokowi przy jego wydaniu rygor natychmiastowej
wykonalności, jeżeli:
1) zasądza alimenty – co do rat płatnych po dniu wniesienia powództwa, a co do rat płatnych
przed wniesieniem powództwa za okres nie dłuższy niż za trzy miesiące;
2) zasądza roszczenie uznane przez pozwanego;
3) wyrok uwzględniający powództwo jest zaoczny.
§ 2. Sąd może nadać wyrokowi przy jego wydaniu rygor natychmiastowej wykonalności, jeżeli
zasądza należność z wekslu, czeku, warrantu, rewersu, dokumentu urzędowego lub dokumentu
prywatnego, którego prawdziwość nie została zaprzeczona, oraz jeżeli uwzględnia powództwo
o naruszenie posiadania.
§ 3. Sąd może również na wniosek nadać wyrokowi nadającemu się do wykonania w drodze egzekucji
rygor natychmiastowej wykonalności, gdyby opóźnienie uniemożliwiało lub znacznie utrudniało
wykonanie wyroku albo narażało powoda na szkodę.

Art. 334. § 1. Sąd może uzależnić natychmiastową wykonalność wyroku od złożenia przez
powoda stosownego zabezpieczenia.
§ 2. Zabezpieczenie może polegać również na wstrzymaniu wydania powodowi rzeczy odebranych
pozwanemu lub sum pieniężnych po ich wyegzekwowaniu albo na wstrzymaniu sprzedaży zajętego
majątku ruchomego.
§ 3. Sprzedaż lub przejęcie na własność zajętej nieruchomości wstrzymuje się z urzędu do czasu
uprawomocnienia się wyroku.
§ 4. Zabezpieczenie nie może być zarządzone co do należności alimentacyjnych w granicach, w
jakich sąd nadaje wyrokowi zasądzającemu te należności rygor natychmiastowej wykonalności z
urzędu.

Art. 335. § 1. Natychmiastowa wykonalność nie będzie orzeczona nawet za zabezpieczeniem,
jeżeli wskutek wykonania wyroku mogłaby wyniknąć dla pozwanego niepowetowana szkoda. Przepisu
tego nie stosuje się do wyroków zasądzających alimenty w granicach, w jakich sąd nadaje
wyrokowi rygor natychmiastowej wykonalności z urzędu.
§ 2. Natychmiastowa wykonalność nie będzie również orzeczona nawet za zabezpieczeniem w
sprawach przeciwko Skarbowi Państwa.

Art. 336. Rygor natychmiastowej wykonalności obowiązuje od chwili ogłoszenia wyroku lub
postanowienia, którym go nadano, a gdy ogłoszenia nie było – od chwili podpisania sentencji
orzeczenia.

Art. 337. Natychmiastowa wykonalność wyroku wygasa z chwilą ogłoszenia, a jeżeli nie
było ogłoszenia, z chwilą podpisania sentencji orzeczenia zmieniającego albo uchylającego wyrok
lub postanowienie o natychmiastowej wykonalności wyroku – w takim zakresie, w jakim nastąpiła
zmiana lub uchylenie.

Art. 338. § 1. Uchylając lub zmieniając wyrok, któremu nadany został rygor
natychmiastowej wykonalności, sąd na wniosek pozwanego orzeka w orzeczeniu kończącym
postępowanie o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu
poprzedniego stanu.
§ 2. Przepis paragrafu poprzedzającego nie wyłącza możliwości dochodzenia w osobnym procesie
naprawienia szkody poniesionej wskutek wykonania wyroku.

Oddział 3 Wyroki zaoczne

Art. 339. § 1. Jeżeli pozwany nie stawił się na posiedzenie wyznaczone na rozprawę albo
mimo stawienia się nie bierze udziału w rozprawie, sąd wyda wyrok zaoczny.
§ 2. W tym wypadku przyjmuje się za prawdziwe twierdzenie powoda o okolicznościach faktycznych
przytoczonych w pozwie lub w pismach procesowych doręczonych pozwanemu przed rozprawą, chyba że
budzą one uzasadnione wątpliwości albo zostały przytoczone w celu obejścia prawa.
§ 3. (uchylony)

Art. 340. Wyrok wydany w nieobecności pozwanego nie będzie zaoczny, jeżeli pozwany żądał
przeprowadzenia rozprawy w swej nieobecności albo składał już w sprawie wyjaśnienia ustnie lub
na piśmie.

Art. 341. W razie nienadejścia dowodu doręczenia na dzień rozprawy sąd może w ciągu
następnych dwóch tygodni wydać na posiedzeniu niejawnym wyrok zaoczny, jeżeli w tym czasie
otrzyma dowód doręczenia. Wyrok taki wiąże sąd od chwili podpisania sentencji.

Art. 342. Wyrok zaoczny sąd uzasadnia, gdy powództwo zostało oddalone w całości lub w
części, a powód zażądał uzasadnienia w ciągu tygodnia od doręczenia mu wyroku, albo gdy powód,
który żądania takiego nie zgłosił, wniósł apelację w przepisanym terminie.

Art. 343. Wyroki zaoczne doręcza się z urzędu obu stronom z pouczeniem o przysługujących
im środkach zaskarżenia. Pozwanego poucza się także o treści art. 344 § 2 zdanie drugie.

Art. 3431. Jeżeli po wydaniu wyroku zaocznego okaże się, że pozwany w chwili
wniesienia pozwu nie miał zdolności sądowej, zdolności procesowej albo organu powołanego do
jego reprezentowania, a braki te nie zostały usunięte w wyznaczonym terminie zgodnie
z przepisami kodeksu, sąd z urzędu uchyla wyrok zaoczny i wydaje odpowiednie postanowienie.

Art. 344. § 1. Pozwany, przeciwko któremu zapadł wyrok zaoczny, może złożyć sprzeciw
w ciągu dwóch tygodni od doręczenia mu wyroku.
§ 2. W piśmie zawierającym sprzeciw pozwany powinien przytoczyć zarzuty, które pod rygorem ich
utraty należy zgłosić przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy, oraz okoliczności faktyczne
i dowody. Sąd pomija spóźnione twierdzenia i dowody, chyba że strona uprawdopodobni, że nie
zgłosiła ich w sprzeciwie bez swojej winy lub że uwzględnienie spóźnionych twierdzeń i dowodów
nie spowoduje zwłoki w rozpoznaniu sprawy albo że występują inne wyjątkowe okoliczności.
§ 3. Sprzeciw złożony po terminie oraz sprzeciw, którego braków strona w wyznaczonym terminie
nie uzupełniła, a także sprzeciw nieopłacony, sąd odrzuca na posiedzeniu niejawnym.

Art. 345. Jeżeli sprzeciw został złożony prawidłowo, przewodniczący wyznacza termin
rozprawy i zarządza doręczenie sprzeciwu powodowi.

Art. 346. § 1. Na wniosek pozwanego sąd zawiesi rygor natychmiastowej wykonalności
nadany wyrokowi zaocznemu, jeżeli wyrok ten został wydany z naruszeniem przepisów o
dopuszczalności jego wydania albo jeżeli pozwany uprawdopodobni, że jego niestawiennictwo było
niezawinione, a przedstawione w sprzeciwie okoliczności wywołują wątpliwości co do zasadności
wyroku zaocznego. Zawieszając wykonalność wyroku, sąd może zarządzić środki zabezpieczenia w
myśl oddziału poprzedzającego.
§ 2. Wniosek o zawieszenie natychmiastowej wykonalności sąd może rozstrzygnąć na posiedzeniu
niejawnym.

Art. 347. Po ponownym rozpoznaniu sprawy sąd wydaje wyrok, którym wyrok zaoczny w
całości lub części utrzymuje w mocy albo uchyla go i orzeka o żądaniu pozwu, bądź też pozew
odrzuca lub postępowanie umarza. Przepis art. 332 § 2 stosuje się odpowiednio.

Art. 348. Koszty rozprawy zaocznej i sprzeciwu ponosi pozwany, choćby następnie wyrok
zaoczny został uchylony, chyba że niestawiennictwo pozwanego było niezawinione lub że nie
dołączono do akt nadesłanych do sądu przed rozprawą wyjaśnień pozwanego.

Art. 349. § 1. W razie cofnięcia sprzeciwu sąd, jeżeli uzna, że cofnięcie jest
dopuszczalne, umarza postępowanie wywołane wniesieniem sprzeciwu i orzeka o kosztach jak przy
cofnięciu pozwu. Wyrok zaoczny staje się wówczas prawomocny.
§ 2. Przepis art. 203 § 4 stosuje się odpowiednio.

Oddział 4 Sprostowanie, uzupełnienie i wykładnia wyroków

Art. 350. § 1. Sąd może z urzędu sprostować w wyroku niedokładności, błędy pisarskie
albo rachunkowe lub inne oczywiste omyłki.
§ 2. Sprostowanie sąd może postanowić na posiedzeniu niejawnym; o sprostowaniu umieszcza się
wzmiankę na oryginale wyroku, a na żądanie stron także na udzielonych im wypisach. Dalsze
odpisy i wypisy powinny być zredagowane w brzmieniu uwzględniającym postanowienie o
sprostowaniu.
§ 3. Jeżeli sprawa toczy się przed sądem drugiej instancji, sąd ten może z urzędu sprostować
wyrok pierwszej instancji.

Art. 351. § 1. Strona może w ciągu dwóch tygodni od ogłoszenia wyroku, a gdy doręczenie
wyroku następuje z urzędu – od jego doręczenia, zgłosić wniosek o uzupełnienie wyroku, jeżeli
sąd nie orzekł o całości żądania, o natychmiastowej wykonalności albo nie zamieścił w wyroku
dodatkowego orzeczenia, które według przepisów ustawy powinien był zamieścić z urzędu.
§ 2. Wniosek o uzupełnienie wyroku co do zwrotu kosztów lub natychmiastowej wykonalności sąd
może rozpoznać na posiedzeniu niejawnym.
§ 3. Orzeczenie uzupełniające wyrok zapada w postaci wyroku, chyba że uzupełnienie dotyczy
wyłącznie kosztów lub natychmiastowej wykonalności.

Art. 352. Sąd, który wydał wyrok, rozstrzyga postanowieniem wątpliwości co do jego
treści. Postanowienie w tym przedmiocie sąd może wydać na posiedzeniu niejawnym.

Art. 353. Wniosek o sprostowanie, uzupełnienie lub wykładnię wyroku nie ma wpływu na
bieg terminu do wniesienia środka zaskarżenia.

Art. 3531. § 1. Jeżeli przepis szczególny tak stanowi, sąd rozstrzyga sprawę,
wydając nakaz zapłaty.
§ 2. W postępowaniu upominawczym oraz w elektronicznym postępowaniu upominawczym nakaz zapłaty
może wydać także referendarz sądowy.

Art. 3532. Do nakazów zapłaty stosuje się odpowiednio przepisy o wyrokach,
jeżeli kodeks nie stanowi inaczej.

Art. 354. Jeżeli kodeks nie przewiduje wydania wyroku lub nakazu zapłaty, sąd wydaje
postanowienie.

Art. 355. § 1. Sąd wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania, jeżeli powód cofnął ze
skutkiem prawnym pozew lub jeżeli wydanie wyroku stało się z innych przyczyn zbędne lub
niedopuszczalne.
§ 2. Postanowienie o umorzeniu postępowania może zapaść na posiedzeniu niejawnym, jeżeli powód
cofnął ze skutkiem prawnym pozew w piśmie procesowym albo gdy strony zawarły ugodę przed
mediatorem, którą zatwierdził sąd.

Art. 356. Rozstrzygnięcia zawarte w postanowieniach niekończących postępowania w
sprawie, wydanych na posiedzeniach jawnych, wpisuje się do protokołu bez spisywania odrębnej
sentencji, jeżeli nie przysługuje na nie zażalenie.

Art. 357. § 1. Postanowienia ogłoszone na posiedzeniu jawnym sąd uzasadnia tylko wtedy,
gdy podlegają one zaskarżeniu, i tylko na żądanie strony zgłoszone w terminie tygodniowym od
dnia ogłoszenia postanowienia. Postanowienia te doręcza się tylko tej stronie, która zażądała
sporządzenia uzasadnienia i doręczenia postanowienia z uzasadnieniem.
§ 2. Postanowienia wydane na posiedzeniu niejawnym sąd doręcza z urzędu obu stronom, chyba że
przepis szczególny stanowi inaczej. Gdy stronie przysługuje środek zaskarżenia, postanowienie
należy doręczyć z uzasadnieniem; doręczając postanowienie, należy pouczyć stronę występującą
w sprawie bez adwokata, radcy prawnego, rzecznika patentowego lub radcy Prokuratorii Generalnej
Skarbu Państwa o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia.
§ 3. Uzasadnienie, o którym mowa w paragrafach poprzedzających, należy sporządzić w ciągu
tygodnia od dnia wydania postanowienia na posiedzeniu niejawnym. Jeżeli postanowienie wydano na
posiedzeniu jawnym, termin tygodniowy liczy się od dnia, w którym zażądano jego doręczenia,
a gdy żądania takiego nie było – od dnia wniesienia zażalenia.
§ 4. Postanowień, które odnoszą się wyłącznie do innych osób (świadka, biegłego, osoby
trzeciej), nie doręcza się stronom; osobom, których te postanowienia dotyczą, doręcza się je
tylko wówczas, gdy nie były one obecne na posiedzeniu, na którym postanowienia te zostały
wydane.

Art. 358. Postanowienie wydane na posiedzeniu niejawnym wiąże sąd od chwili, w której
zostało podpisane wraz z uzasadnieniem, jeżeli zaś sąd postanowienia nie uzasadnia, od chwili
podpisania sentencji.

Art. 359. § 1. Postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane
i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne.
§ 2. Postanowienia, o których mowa w § 1, mogą być zmieniane lub uchylane także wówczas, gdy
zostały wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za
niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą.

Art. 360. Postanowienia stają się skuteczne w takim zakresie i w taki sposób, jaki
wynika z ich treści, z chwilą ogłoszenia, a jeżeli ogłoszenia nie było – z chwilą podpisania
sentencji.

Art. 361. Do postanowień stosuje się odpowiednio przepisy o wyrokach, jeżeli kodeks nie
stanowi inaczej.

Art. 362. Przepisy niniejszego rozdziału stosuje się odpowiednio do zarządzeń
przewodniczącego.

Art. 3621. Do postanowień referendarza sądowego stosuje się odpowiednio
przepisy o postanowieniach sądu.

Art. 363. § 1. Orzeczenie sądu staje się prawomocne, jeżeli nie przysługuje co do niego
środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia.
§ 2. Mimo niedopuszczalności odrębnego zaskarżenia nie stają się prawomocne postanowienia
podlegające rozpoznaniu przez sąd drugiej instancji, gdy sąd ten rozpoznaje sprawę, w której je
wydano.
§ 3. Jeżeli zaskarżono tylko część orzeczenia, staje się ono prawomocne w części pozostałej z
upływem terminu do zaskarżenia, chyba że sąd drugiej instancji może z urzędu rozpoznać sprawę
także w tej części.

Art. 364. § 1. Prawomocność orzeczenia stwierdza na wniosek strony sąd pierwszej
instancji na posiedzeniu niejawnym, a dopóki akta sprawy znajdują się w sądzie drugiej
instancji – ten sąd. Stwierdzenia dokonuje sąd jednoosobowo.
§ 2. Postanowienia w sprawie, o której mowa w § 1, może wydać także referendarz sądowy.

Art. 365. § 1. Orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz
również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach
w ustawie przewidzianych także inne osoby.
§ 2. Kodeks postępowania karnego określa, w jakim zakresie orzeczenia sądu cywilnego nie wiążą
sądu w postępowaniu karnym.

Art. 366. Wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z
podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi
stronami.

Art. 367. § 1. Od wyroku sądu pierwszej instancji przysługuje apelacja do sądu drugiej
instancji.
§ 2. Apelację od wyroku sądu rejonowego rozpoznaje sąd okręgowy, a od wyroku sądu okręgowego
jako pierwszej instancji – sąd apelacyjny.
§ 3. Rozpoznanie sprawy następuje w składzie trzech sędziów zawodowych. Postanowienia dotyczące
postępowania dowodowego na posiedzeniu niejawnym wydaje sąd w składzie jednego sędziego.
§ 4. Postanowienie o przyznaniu i cofnięciu zwolnienia od kosztów sądowych, o odmowie
zwolnienia, o odrzuceniu wniosku o zwolnienie oraz o nałożeniu na stronę obowiązku uiszczenia
kosztów i skazaniu na grzywnę, jak również postanowienie o ustanowieniu, cofnięciu
ustanowienia, o odrzuceniu wniosku o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego oraz o skazaniu
na grzywnę i nałożeniu na stronę obowiązku uiszczenia ich wynagrodzenia sąd może wydać na
posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego.

Art. 368. § 1. Apelacja powinna czynić zadość wymaganiom przewidzianym dla pisma
procesowego, a ponadto zawierać:
1) oznaczenie wyroku, od którego jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest on zaskarżony
w całości czy w części;
2) zwięzłe przedstawienie zarzutów;
3) uzasadnienie zarzutów;
4) powołanie, w razie potrzeby, nowych faktów i dowodów oraz wykazanie, że ich powołanie
w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie było możliwe albo że potrzeba powołania się
na nie wynikła później;
5) wniosek o zmianę lub o uchylenie wyroku z zaznaczeniem zakresu żądanej zmiany lub uchylenia.
§ 2. W sprawach o prawa majątkowe należy oznaczyć wartość przedmiotu zaskarżenia. Wartość ta
może być oznaczona na kwotę wyższą od wartości przedmiotu sporu wskazanej w pozwie jedynie
wtedy, gdy powód rozszerzył powództwo lub sąd orzekł ponad żądanie. Przepisy art. 19-24 i 25 §
1 stosuje się odpowiednio.

Art. 369. § 1. Apelację wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok, w terminie
dwutygodniowym od doręczenia stronie skarżącej wyroku z uzasadnieniem.
§ 2. Jeżeli strona nie zażądała uzasadnienia wyroku w terminie tygodniowym od ogłoszenia
sentencji, termin do wniesienia apelacji biegnie od dnia, w którym upłynął termin do żądania
uzasadnienia.
§ 3. Termin, o którym mowa w § 1 i 2, uważa się za zachowany także wtedy, gdy przed jego
upływem strona wniosła apelację do sądu drugiej instancji. W takim wypadku sąd ten niezwłocznie
przesyła apelację do sądu, który wydał zaskarżony wyrok.

Art. 370. Sąd pierwszej instancji odrzuci na posiedzeniu niejawnym apelację wniesioną po
upływie przepisanego terminu, nieopłaconą lub z innych przyczyn niedopuszczalną, jak również
apelację, której braków strona nie uzupełniła w wyznaczonym terminie.

Art. 3701. (utracił moc)

Art. 371. Po doręczeniu apelacji stronie przeciwnej sąd pierwszej instancji przedstawia
niezwłocznie akta sprawy sądowi drugiej instancji.

Art. 372. Strona przeciwna może w ciągu dwóch tygodni od dnia doręczenia apelacji wnieść
odpowiedź na apelację wprost do sądu drugiej instancji.

Art. 373. Sąd drugiej instancji odrzuca na posiedzeniu niejawnym apelację, jeżeli
ulegała ona odrzuceniu przez sąd pierwszej instancji. Jeżeli dostrzeże braki, do których
usunięcia strona nie była wezwana, zażąda ich usunięcia. W razie nieusunięcia braków w
wyznaczonym terminie apelacja ulega odrzuceniu.

Art. 374. Sąd drugiej instancji może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym w razie
cofnięcia pozwu, cofnięcia apelacji albo jeżeli zachodzi nieważność postępowania.

Art. 375. Poza wypadkami wymienionymi w dwóch artykułach poprzedzających sąd drugiej
instancji wyznacza rozprawę.

Art. 376. Rozprawa przed sądem drugiej instancji odbywa się bez względu na
niestawiennictwo jednej lub obu stron. Wydany wyrok nie jest zaoczny.

Art. 377. Po wywołaniu sprawy rozprawa rozpoczyna się od sprawozdania sędziego, który
zwięźle przedstawia stan sprawy ze szczególnym uwzględnieniem zarzutów i wniosków apelacyjnych.

Art. 378. § 1. Sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach
zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania.
§ 2. W granicach zaskarżenia sąd drugiej instancji może z urzędu rozpoznać sprawę także na
rzecz współuczestników, którzy wyroku nie zaskarżyli, gdy będące przedmiotem zaskarżenia prawa
lub obowiązki są dla nich wspólne. Współuczestników tych należy zawiadomić o rozprawie; mogą
oni składać pisma przygotowawcze.

Art. 379. Nieważność postępowania zachodzi:
1) jeżeli droga sądowa była niedopuszczalna;
2) jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej
reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie
umocowany;
3) jeżeli o to samo roszczenie między tymi samymi stronami toczy się sprawa wcześniej wszczęta
albo jeżeli sprawa taka została już prawomocnie osądzona;
4) jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu
sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy;
5) jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw;
6) jeżeli sąd rejonowy orzekł w sprawie, w której sąd okręgowy jest właściwy bez względu na
wartość przedmiotu sporu.

Art. 380. Sąd drugiej instancji, na wniosek strony, rozpoznaje również te postanowienia
sądu pierwszej instancji, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zażalenia, a miały wpływ na
rozstrzygnięcie sprawy.

Art. 381. Sąd drugiej instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je
powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że potrzeba powołania się na nie
wynikła później.

Art. 382. Sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w
pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym.

Art. 383. W postępowaniu apelacyjnym nie można rozszerzyć żądania pozwu ani występować z
nowymi roszczeniami. Jednakże w razie zmiany okoliczności można żądać zamiast pierwotnego
przedmiotu sporu jego wartości lub innego przedmiotu, a w sprawach o świadczenie powtarzające
się można nadto rozszerzyć żądanie pozwu o świadczenia za dalsze okresy.

Art. 384. Sąd nie może uchylić lub zmienić wyroku na niekorzyść strony wnoszącej
apelację, chyba że strona przeciwna również wniosła apelację.

Art. 385. Sąd drugiej instancji oddala apelację, jeżeli jest ona bezzasadna.

Art. 386. § 1. W razie uwzględnienia apelacji sąd drugiej instancji zmienia zaskarżony
wyrok i orzeka co do istoty sprawy.
§ 2. W razie stwierdzenia nieważności postępowania sąd drugiej instancji uchyla zaskarżony
wyrok, znosi postępowanie w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazuje sprawę sądowi
pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.
§ 3. Jeżeli pozew ulega odrzuceniu albo zachodzi podstawa do umorzenia postępowania, sąd
drugiej instancji uchyla wyrok oraz odrzuca pozew lub umarza postępowanie.
§ 4. Poza wypadkami określonymi w § 2 i 3 sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i
przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej
instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego
w całości.
§ 5. W wypadku uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, sąd rozpoznaje
ją w innym składzie.
§ 6. Ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w uzasadnieniu wyroku sądu
drugiej instancji wiążą zarówno sąd, któremu sprawa została przekazana, jak i sąd drugiej
instancji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy nastąpiła
zmiana stanu prawnego.

Art. 387. § 1. Sąd drugiej instancji uzasadnia z urzędu wyrok oraz postanowienie
kończące postępowanie w sprawie. W sprawach, w których apelację oddalono, uzasadnienie
sporządza się tylko wówczas, gdy strona zażądała doręczenia jej wyroku z uzasadnieniem.
§ 2. Sporządzenie uzasadnienia powinno nastąpić w terminie dwóch tygodni od dnia ogłoszenia
sentencji orzeczenia. Jeżeli ogłoszenia nie było, termin ten liczy się od dnia wydania
orzeczenia. W sprawach, w których apelację oddalono, uzasadnienie sporządza się w terminie
dwóch tygodni od dnia zgłoszenia wniosku.
§ 3. Orzeczenie z uzasadnieniem doręcza się tej stronie, która w terminie tygodniowym od
ogłoszenia sentencji zażądała doręczenia. Przepis art. 327 § 2 stosuje się odpowiednio. Jeżeli
ogłoszenia nie było, orzeczenie z uzasadnieniem doręcza się stronom z urzędu w terminie
tygodniowym od sporządzenia uzasadnienia.
§ 4. Jeżeli uzasadnienie nie zostało sporządzone, a w sprawie została wniesiona skarga
kasacyjna lub skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, sąd drugiej
instancji sporządza uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia w terminie dwóch tygodni od dnia
wniesienia skargi.

Art. 3871. W razie wydania przez sąd drugiej instancji orzeczenia, od którego
przysługuje skarga kasacyjna, strony i ich przedstawiciele mają obowiązek, do czasu upływu
terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, zawiadamiać sąd drugiej instancji o każdej zmianie
miejsca zamieszkania.

Art. 388. § 1. W razie wniesienia skargi kasacyjnej, gdyby na skutek wykonania
orzeczenia stronie mogła być wyrządzona niepowetowana szkoda, sąd drugiej instancji może
wstrzymać wykonanie zaskarżonego orzeczenia do czasu ukończenia postępowania kasacyjnego lub
uzależnić wykonanie tego orzeczenia – a w razie oddalenia apelacji także orzeczenia sądu
pierwszej instancji – od złożenia przez powoda stosownego zabezpieczenia. Postanowienie może
być wydane na posiedzeniu niejawnym.
§ 2. Zabezpieczenie może również polegać na wstrzymaniu wydania powodowi sum pieniężnych po ich
wyegzekwowaniu od pozwanego lub na wstrzymaniu sprzedaży zajętego majątku.
§ 3. Do czasu upływu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej wstrzymuje się z urzędu sprzedaż
nieruchomości.
§ 4. Przepis § 1 stosuje się odpowiednio do wstrzymania skuteczności zaskarżonego orzeczenia
niepodlegającego wykonaniu.

Art. 389. Po bezskutecznym upływie terminu do zaskarżenia wydanego wyroku sąd drugiej
instancji zwraca akta sądowi pierwszej instancji.

Art. 390. § 1. Jeżeli przy rozpoznawaniu apelacji powstanie zagadnienie prawne budzące
poważne wątpliwości, sąd może przedstawić to zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu,
odraczając rozpoznanie sprawy. Sąd Najwyższy władny jest przejąć sprawę do rozpoznania albo
przekazać zagadnienie do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi tego Sądu.
§ 2. Uchwała Sądu Najwyższego rozstrzygająca zagadnienie prawne wiąże w danej sprawie.

Art. 391. § 1. Jeżeli nie ma szczególnych przepisów o postępowaniu przed sądem drugiej
instancji, do postępowania tego stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem
pierwszej instancji. Przepisy art. 194-196 i 198 nie mają zastosowania.
§ 2. W razie cofnięcia apelacji sąd drugiej instancji umarza postępowanie apelacyjne i orzeka
o kosztach jak przy cofnięciu pozwu. Gdy cofnięcie apelacji nastąpiło przed sądem pierwszej
instancji, postępowanie umarza sąd pierwszej instancji.

Art. 394. § 1. Zażalenie do sądu drugiej instancji przysługuje na postanowienia sądu
pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie, a ponadto na postanowienia sądu pierwszej
instancji i zarządzenia przewodniczącego, których przedmiotem jest:
1) zwrot pozwu, odmowa odrzucenia pozwu, przekazanie sprawy sądowi równorzędnemu lub niższemu
albo podjęcie postępowania w innym trybie;
2) odmowa zwolnienia od kosztów sądowych lub cofnięcie takiego zwolnienia oraz odmowa
ustanowienia adwokata lub radcy prawnego lub ich odwołanie;
3) oddalenie opozycji przeciwko wstąpieniu interwenienta ubocznego oraz niedopuszczenie
interwenienta do udziału w sprawie wskutek uwzględnienia opozycji;
4) rygor natychmiastowej wykonalności;
41) wstrzymanie wykonania prawomocnego orzeczenia do czasu rozstrzygnięcia skargi
o wznowienie postępowania;
42) stwierdzenie prawomocności orzeczenia;
5) skazanie świadka, biegłego, strony, jej pełnomocnika oraz osoby trzeciej na grzywnę,
zarządzenie przymusowego sprowadzenia i aresztowania świadka oraz odmowa zwolnienia świadka
i biegłego od grzywny i świadka od przymusowego sprowadzenia;
6) zawieszenie postępowania i odmowa podjęcia zawieszonego postępowania;
7) odmowa uzasadnienia orzeczenia oraz jego doręczenia;
8) sprostowanie lub wykładnia orzeczenia albo ich odmowa;
9) zwrot kosztów, określenie zasad ponoszenia przez strony kosztów procesu, wymiar opłaty,
zwrot opłaty lub zaliczki, obciążenie kosztami sądowymi, jeżeli strona nie składa środka
zaskarżenia co do istoty sprawy, koszty przyznane w nakazie zapłaty, zwrot kosztów nieopłaconej
pomocy prawnej udzielonej z urzędu oraz wynagrodzenie biegłego i należności świadka;
101) zatwierdzenie ugody zawartej przed mediatorem;
11) odrzucenie zażalenia;
12) odrzucenie skargi na orzeczenie referendarza sądowego.
§ 2. Termin do wniesienia zażalenia jest tygodniowy i liczy się od doręczenia postanowienia,
a gdy strona nie zażądała w terminie przepisanym doręczenia postanowienia zapadłego na
rozprawie – od ogłoszenia postanowienia.
§ 3. Zażalenie powinno czynić zadość wymaganiom przepisanym dla pisma procesowego oraz zawierać
wskazanie zaskarżonego postanowienia i wniosek o jego zmianę lub uchylenie, jak również
zwięzłe uzasadnienie zażalenia ze wskazaniem w miarę potrzeby nowych faktów i dowodów.

Art. 3941. § 1. Zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje na postanowienie
sądu drugiej instancji odrzucające skargę kasacyjną oraz na postanowienie sądu drugiej lub
pierwszej instancji odrzucające skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego
orzeczenia.
Uwaga od redakcji:
Na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30.10.2012 r. (Dz. U. z 2012 r.
poz. 1254), art. 3941§ 1 pkt 2 w brzmieniu obowiązującym do 2.05.2012 r.,
w zakresie, w jakim nie przewidywał zażalenia na postanowienie sądu drugiej instancji
oddalające wniosek pełnomocnika ustanowionego z urzędu o przyznanie od Skarbu Państwa kosztów
nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej w postępowaniu przed sądem drugiej instancji, z dniem
15.11.2012 r. został uznany za niezgodny z art. 45 ust. 1 i art. 176 ust. 1 w związku z art. 31
ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

§ 11. Zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje także w razie uchylenia przez sąd
drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego
rozpoznania.
§ 2. W sprawach, w których przysługuje skarga kasacyjna, zażalenie przysługuje także na
postanowienie sądu drugiej instancji kończące postępowanie w sprawie, z wyjątkiem postanowień,
o których mowa w art. 3981, a także postanowień wydanych w wyniku rozpoznania
zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji.
Uwaga od redakcji:
Na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9.02.2010 r. (Dz. U. z 2010 r. nr 24,
poz. 125) art. 3941 § 2 w zakresie, w jakim – w brzmieniu obowiązującym do dnia
21.05.2009 r. – nie dawał podstaw do zaskarżenia postanowienia w przedmiocie kosztów procesu
zasądzonych po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji, z dniem 15.02.2010 r. został uznany za
niezgodny z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1, w związku z art. 45 ust. 1 oraz w związku
z art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2.06.2010 r. (Dz. U. z 2010 r. nr 109,
poz. 724) art. 3941 § 2 w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości zaskarżenia
postanowienia sądu drugiej instancji oddalającego wniosek o wyłączenie sędziego złożony
w postępowaniu przed sądem drugiej instancji, z dniem 22.06.2010 r. został uznany jest
niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

§ 3. Do postępowania przed Sądem Najwyższym toczącego się na skutek zażalenia stosuje się
odpowiednio art. 394 § 2 i 3, art. 395, art. 397 § 1, art. 3986 § 3,
art. 39810, art. 39814, art. 39815 § 1 zdanie pierwsze, art.
39816, art. 39817 i art. 39821.

Art. 3942. § 1. Na postanowienia sądu drugiej instancji, których przedmiotem
są oddalenie wniosku o wyłączenie sędziego, zwrot kosztów procesu, zwrot kosztów nieopłaconej
pomocy prawnej udzielonej z urzędu, skazanie świadka, biegłego, strony, jej pełnomocnika oraz
osoby trzeciej na grzywnę, zarządzenie przymusowego sprowadzenia i aresztowania świadka, odmowa
zwolnienia świadka i biegłego od grzywny i świadka od przymusowego sprowadzenia, przysługuje
zażalenie do innego składu tego sądu, z wyjątkiem postanowień wydanych w wyniku rozpoznania
zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji.
§ 2. W postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia, o którym mowa w § 1, przepisy art. 394
§ 2 i 3, art. 395 § 1, art. 396 i art. 397 § 1, 11 i § 2 zdanie pierwsze stosuje się
odpowiednio.

Art. 395. § 1. Akta sprawy wraz z zażaleniem sąd pierwszej instancji przedstawia sądowi
drugiej instancji po doręczeniu zażalenia stronie przeciwnej, a w przypadkach gdy ustawa
przewiduje doręczenie zaskarżonego postanowienia tylko jednej ze stron oraz w przypadkach
wskazanych w art. 394 § 1 pkt 5 – niezwłocznie po złożeniu zażalenia bez doręczenia go stronie
przeciwnej. Odpowiedź na zażalenie może być wniesiona wprost do sądu drugiej instancji w
terminie tygodniowym od dnia doręczenia zażalenia.
§ 2. Jeżeli zażalenie zarzuca nieważność postępowania lub jest oczywiście uzasadnione, sąd,
który wydał zaskarżone postanowienie, może na posiedzeniu niejawnym, nie przesyłając akt sądowi
drugiej instancji, uchylić zaskarżone postanowienie i w miarę potrzeby sprawę rozpoznać na
nowo. Od ponownie wydanego postanowienia przysługują środki odwoławcze na zasadach ogólnych.

Art. 396. Sąd pierwszej instancji może wstrzymać wykonanie zaskarżonego postanowienia do
czasu rozstrzygnięcia zażalenia. Postanowienie takie może zapaść na posiedzeniu niejawnym.

Art. 397. § 1. Sąd drugiej instancji rozpoznaje zażalenie na posiedzeniu niejawnym.
§ 11. W postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia sąd drugiej instancji
uzasadnia z urzędu postanowienie kończące to postępowanie.
§ 2. Do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o
postępowaniu apelacyjnym. Rozpoznanie zażalenia na postanowienie w przedmiocie odmowy
zwolnienia od kosztów sądowych lub cofnięcia takiego zwolnienia, odrzucenia wniosku o
zwolnienie oraz nałożenia na stronę obowiązku uiszczenia kosztów i skazania na grzywnę, odmowy
ustanowienia adwokata lub radcy prawnego lub ich odwołania oraz nałożenia na stronę obowiązku
uiszczenia wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego dla niej ustanowionego i skazania na
grzywnę następuje w składzie jednego sędziego.

Art. 3971. § 1. Rozpoznanie zażalenia na postanowienie wydane
w elektronicznym postępowaniu upominawczym następuje w składzie jednego sędziego.
§ 2. Przepisy art. 50530 § 2 i art. 50531 § 1-5 stosuje się odpowiednio.

Art. 398. Przepisy niniejszego działu stosuje się odpowiednio do zażaleń na zarządzenia
przewodniczącego.

Art. 3981. § 1. Od wydanego przez sąd drugiej instancji prawomocnego wyroku
lub postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania kończących
postępowanie w sprawie strona, Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik
Praw Dziecka może wnieść skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego, chyba że przepis szczególny
stanowi inaczej.
§ 2. Wniesienie skargi kasacyjnej przez stronę wyłącza – w zaskarżonym zakresie – wniesienie
skargi kasacyjnej przez Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw Obywatelskich lub Rzecznika
Praw Dziecka.

Art. 3982. § 1. Skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w sprawach o prawa
majątkowe, w których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięćdziesiąt tysięcy
złotych, a w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych – niższa niż dziesięć
tysięcy złotych. Jednakże w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych skarga kasacyjna
przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawach o przyznanie i o
wstrzymanie emerytury lub renty oraz o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego.
Niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia skarga kasacyjna przysługuje także w sprawach
o odszkodowanie z tytułu wyrządzenia szkody przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego
z prawem.
§ 2. Skarga kasacyjna jest niedopuszczalna także w sprawach:

      1) o rozwód, o separację, o alimenty, o czynsz najmu lub dzierżawy oraz o naruszenie
      posiadania;

2) dotyczących kar porządkowych, świadectwa pracy i roszczeń z tym związanych oraz o deputaty
lub ich ekwiwalent;
3) rozpoznanych w postępowaniu uproszczonym.
§ 3. Niedopuszczalna jest skarga kasacyjna od wyroku ustalającego nieistnienie małżeństwa lub
orzekającego unieważnienie małżeństwa, jeżeli choćby jedna ze stron po uprawomocnieniu się
wyroku zawarła związek małżeński.

Art. 3983. § 1. Skargę kasacyjną strona może oprzeć na następujących
podstawach:
1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik
sprawy.
§ 2. Prokurator Generalny może oprzeć skargę kasacyjną na podstawach określonych w § 1, jeżeli
przez wydanie orzeczenia doszło do naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego, Rzecznik
Praw Obywatelskich – jeżeli przez wydanie orzeczenia doszło do naruszenia konstytucyjnych
wolności albo praw człowieka i obywatela, a Rzecznik Praw Dziecka – jeżeli przez wydanie
orzeczenia doszło do naruszenia praw dziecka.
§ 3. Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny
dowodów.

Art. 3984. § 1. Skarga kasacyjna powinna zawierać:
1) oznaczenie orzeczenia, od którego jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone
w całości czy w części;
2) przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie;
3) wniosek o uchylenie lub uchylenie i zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego
uchylenia i zmiany.
§ 2. Oprócz wymagań przewidzianych w § 1, skarga kasacyjna powinna zawierać wniosek o przyjęcie
do rozpoznania i jego uzasadnienie.
§ 3. Ponadto skarga kasacyjna powinna czynić zadość wymaganiom przewidzianym dla pisma
procesowego, a w sprawach o prawa majątkowe powinna zawierać również oznaczenie wartości
przedmiotu zaskarżenia. Do skargi kasacyjnej dołącza się także dwa jej odpisy przeznaczone do
akt Sądu Najwyższego oraz dla Prokuratora Generalnego, chyba że sam wniósł skargę.

Art. 3985. § 1. Skargę kasacyjną wnosi się do sądu, który wydał zaskarżone
orzeczenie, w terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem stronie
skarżącej.
§ 2. Termin do wniesienia skargi kasacyjnej przez Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw
Obywatelskich i Rzecznika Praw Dziecka wynosi sześć miesięcy od dnia uprawomocnienia się
orzeczenia, a jeżeli strona zażądała doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem – od chwili
doręczenia orzeczenia stronie.

Art. 3986. § 1. Jeżeli skarga kasacyjna nie spełnia wymagań przewidzianych
w art. 3984 § 2 lub 3, przewodniczący w sądzie drugiej instancji wzywa skarżącego do
usunięcia braków w terminie tygodniowym pod rygorem odrzucenia skargi.
§ 2. Sąd drugiej instancji odrzuca na posiedzeniu niejawnym skargę kasacyjną wniesioną po
upływie terminu, skargę niespełniającą wymagań określonych w art. 3984 § 1,
nieopłaconą oraz skargę, której braków nie usunięto w terminie lub z innych przyczyn
niedopuszczalną.
§ 3. Sąd Najwyższy odrzuca skargę kasacyjną, która podlegała odrzuceniu przez sąd drugiej
instancji, albo zwraca ją temu sądowi w celu usunięcia dostrzeżonych braków.
Uwaga od redakcji:
Na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1.07.2008 r. (Dz. U. z 2008 r. nr 120
poz. 779), art. 3986 § 2 i 3 w związku z art. 3984 § 1 pkt 3 w zakresie,
w jakim przewiduje odrzucenie – bez wezwania do usunięcia braków – skargi kasacyjnej
niespełniającej wymagań określonych w art. 3984 § 1 pkt 3, z dniem 8.07.2008 r.
został uznany za niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 2 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej.

§ 4. O odrzuceniu skargi kasacyjnej niespełniającej wymagań określonych w art.
3984 § 1 sąd drugiej instancji albo Sąd Najwyższy zawiadamia właściwy organ
samorządu zawodowego, do którego należy pełnomocnik.

Art. 3987. § 1. Strona przeciwna może wnieść do sądu drugiej instancji
odpowiedź na skargę kasacyjną w terminie dwutygodniowym od doręczenia jej skargi. W razie
wniesienia skargi kasacyjnej przez Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw Obywatelskich lub
Rzecznika Praw Dziecka odpowiedź na skargę mogą wnieść obydwie strony.
§ 2. Po upływie terminu do wniesienia odpowiedzi lub po zarządzeniu doręczenia odpowiedzi
skarżącemu, sąd drugiej instancji niezwłocznie przedstawia skargę kasacyjną i odpowiedź wraz
z aktami sprawy Sądowi Najwyższemu. Do akt sprawy dołącza się dwa odpisy zaskarżonego
orzeczenia z uzasadnieniem.

Art. 3988. § 1. W każdej sprawie Sąd Najwyższy może zwrócić się do
Prokuratora Generalnego o zajęcie na piśmie stanowiska co do skargi kasacyjnej wniesionej przez
stronę i odpowiedzi na skargę. Prokurator Generalny lub wyznaczony przez niego prokurator
przedstawia stanowisko w terminie trzydziestu dni, a jeżeli uzna, że wymaga tego ochrona
praworządności, praw obywatelskich lub interesu publicznego, bierze udział w postępowaniu
kasacyjnym.
§ 2. Odpis pisma, o którym mowa w § 1, doręcza się stronom, które mogą się do niego
ustosunkować w terminie czternastu dni, nie później jednak niż na rozprawie kasacyjnej.

Art. 3989. § 1. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania,
jeżeli:
1) w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne;
2) istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów;
3) zachodzi nieważność postępowania lub
4) skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
§ 2. O przyjęciu lub odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania Sąd Najwyższy orzeka na
posiedzeniu niejawnym. Postanowienie nie wymaga pisemnego uzasadnienia.
Uwaga od redakcji:
Na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30.05.2007 r. (Dz. U. z 2007 r. nr 106,
poz. 731), z dniem 15.06.2007 r. art. 3989 § 2 zdanie drugie został uznany za
niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Art. 39810. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w składzie trzech
sędziów. W pozostałych wypadkach Sąd Najwyższy orzeka w składzie jednego sędziego.

Art. 39811. § 1. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu
niejawnym, chyba że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, a skarżący złożył w skardze
kasacyjnej wniosek o jej rozpoznanie na rozprawie. Sąd Najwyższy może także rozpoznać skargę
kasacyjną na rozprawie, jeżeli przemawiają za tym inne względy.
§ 2. Sędzia sprawozdawca przedstawia na rozprawie zwięźle stan sprawy, ze szczególnym
uwzględnieniem podstaw i wniosków kasacyjnych.
§ 3. Udzielając głosu stronom, przewodniczący może ograniczyć czas wystąpienia, stosownie do
wagi i zawiłości sprawy.
§ 4. Jeżeli w rozprawie bierze udział Prokurator Generalny lub upoważniony przez niego
prokurator, przewodniczący udziela mu głosu po wysłuchaniu stron.

Art. 39812. Z wyjątkiem wypadków określonych w art. 173-1751,
postępowanie przed Sądem Najwyższym ulega zawieszeniu jedynie na zgodny wniosek stron.

Art. 39813. § 1. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach
zaskarżenia oraz w granicach podstaw; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod
rozwagę nieważność postępowania.
§ 2. W postępowaniu kasacyjnym nie jest dopuszczalne powołanie nowych faktów i dowodów, a Sąd
Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia.
§ 3. Skarżący może przytoczyć nowe uzasadnienie podstaw kasacyjnych.

Art. 39814. Sąd Najwyższy oddala skargę kasacyjną, jeżeli nie ma
uzasadnionych podstaw albo jeżeli zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada
prawu.

Art. 39815. § 1. Sąd Najwyższy w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej uchyla
zaskarżone orzeczenie w całości lub w części i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania
sądowi, który wydał orzeczenie, lub innemu sądowi równorzędnemu; Sąd Najwyższy może uchylić
także w całości lub w części orzeczenie sądu pierwszej instancji i przekazać sprawę do
ponownego rozpoznania sądowi temu samemu lub równorzędnemu. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy
przepis art. 415 stosuje się odpowiednio.
§ 2. W razie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, sąd rozpoznaje ją w innym składzie.

Art. 39816. Jeżeli podstawa naruszenia prawa materialnego jest oczywiście
uzasadniona, a skargi kasacyjnej nie oparto także na podstawie naruszenia przepisów
postępowania lub podstawa ta okazała się nieuzasadniona, Sąd Najwyższy może na wniosek
skarżącego uchylić zaskarżony wyrok i orzec co do istoty sprawy. Przepis art. 415 stosuje się
odpowiednio.

Art. 39817. § 1. Jeżeli przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej wyłoni się
zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, Sąd Najwyższy może odroczyć wydanie orzeczenia
i przekazać to zagadnienie do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi tego Sądu.
§ 2. Uchwała powiększonego składu Sądu Najwyższego jest w danej sprawie wiążąca.
§ 3. Sąd Najwyższy w powiększonym składzie może przejąć sprawę do swego rozpoznania.

Art. 39818. W razie wniesienia skargi kasacyjnej przez Prokuratora
Generalnego, Rzecznika Praw Obywatelskich lub Rzecznika Praw Dziecka koszty procesu w
postępowaniu kasacyjnym podlegają wzajemnemu zniesieniu.

Art. 39819. Jeżeli pozew ulegał odrzuceniu albo istniała podstawa do
umorzenia postępowania, Sąd Najwyższy uchyla wydane w sprawie wyroki oraz odrzuca pozew lub
umarza postępowanie. Przepis art. 415 stosuje się odpowiednio.

Art. 39820. Sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią
prawa dokonaną w tej sprawie przez Sąd Najwyższy. Nie można oprzeć skargi kasacyjnej od
orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa
dokonaną w tej sprawie przez Sąd Najwyższy.

Art. 39821. Jeżeli nie ma szczególnych przepisów o postępowaniu przed Sądem
Najwyższym, do postępowania tego stosuje się odpowiednio przepisy o apelacji, z tym że skargę
kasacyjną cofnąć może również sama strona, a termin na sporządzenie uzasadnienia orzeczenia
przez Sąd Najwyższy wynosi miesiąc.

Art. 39822. § 1. Na orzeczenia referendarza sądowego co do istoty sprawy oraz
na orzeczenia kończące postępowanie, jak również na orzeczenia, o których mowa w art. 394 § 1
pkt 1, 2, 42 i 5-9, przysługuje skarga, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Skargę rozpoznaje sąd, w którym wydano zaskarżone orzeczenie.
§ 2. W razie wniesienia skargi orzeczenie referendarza sądowego traci moc.
§ 3. Sąd rozpoznaje sprawę jako sąd pierwszej instancji, chyba że przepis szczególny stanowi
inaczej.
§ 4. Skargę wnosi się do sądu w terminie tygodniowym od dnia doręczenia stronie postanowienia
referendarza sądowego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
§ 5. Skargę wniesioną po upływie terminu lub nieopłaconą sąd odrzuca.

Art. 39823. § 1. Rozpoznając skargę na postanowienie referendarza w
przedmiocie kosztów sądowych lub kosztów procesu oraz na postanowienie o odmowie ustanowienia
adwokata lub radcy prawnego, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie
referendarza sądowego utrzymuje w mocy albo je zmienia.
§ 2. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie skargi na postanowienie referendarza
wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio
przepisy o zażaleniu.

Art. 399. § 1. W wypadkach przewidzianych w dziale niniejszym można żądać wznowienia
postępowania, które zostało zakończone prawomocnym wyrokiem.
§ 2. Na podstawie określonej w art. 4011 postępowanie może być wznowione również
w razie zakończenia go postanowieniem.

Art. 400. Niedopuszczalna jest skarga o wznowienie od wyroku orzekającego unieważnienie
małżeństwa lub rozwód albo ustalającego nieistnienie małżeństwa, jeżeli choćby jedna ze stron
zawarła po jego uprawomocnieniu się nowy związek małżeński.

Art. 401. Można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności:
1) jeżeli w składzie sądu uczestniczyła osoba nieuprawniona albo jeżeli orzekał sędzia
wyłączony z mocy ustawy, a strona przed uprawomocnieniem się wyroku nie mogła domagać się
wyłączenia;
2) jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej albo nie była należycie
reprezentowana bądź jeżeli wskutek naruszenia przepisów prawa była pozbawiona możności
działania; nie można jednak żądać wznowienia, jeżeli przed uprawomocnieniem się wyroku
niemożność działania ustała lub brak reprezentacji był podniesiony w drodze zarzutu albo strona
potwierdziła dokonane czynności procesowe.

Art. 4011. Można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy
Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną
umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie.

Art. 402. (uchylony)

Art. 403. § 1. Można żądać wznowienia na tej podstawie, że:
1) wyrok został oparty na dokumencie podrobionym lub przerobionym albo na skazującym wyroku
karnym, następnie uchylonym;
2) wyrok został uzyskany za pomocą przestępstwa.
§ 2. Można również żądać wznowienia w razie późniejszego wykrycia prawomocnego wyroku,
dotyczącego tego samego stosunku prawnego, albo wykrycia takich okoliczności faktycznych lub
środków dowodowych, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła
skorzystać w poprzednim postępowaniu.
§ 3. (uchylony)
§ 4. Można żądać wznowienia, jeżeli na treść wyroku miało wpływ postanowienie niekończące
postępowania w sprawie, wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybunał
Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą,
uchylone lub zmienione zgodnie z art. 4161.

Art. 404. Z powodu przestępstwa można żądać wznowienia jedynie wówczas, gdy czyn został
ustalony prawomocnym wyrokiem skazującym, chyba że postępowanie karne nie może być wszczęte lub
że zostało umorzone z innych przyczyn niż brak dowodów.

Art. 405. Do wznowienia postępowania z przyczyn nieważności oraz na podstawie
przewidzianej w art. 4011 właściwy jest sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie, a
jeżeli zaskarżono orzeczenia sądów różnych instancji, właściwy jest sąd instancji wyższej. Do
wznowienia postępowania na innej podstawie właściwy jest sąd, który ostatnio orzekał co do
istoty sprawy.

Art. 406. Do postępowania ze skargi o wznowienie stosuje się odpowiednio przepisy o
postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, jeżeli przepisy poniższe nie stanowią inaczej.

Art. 407. § 1. Skargę o wznowienie wnosi się w terminie trzymiesięcznym; termin ten
liczy się od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia, a gdy podstawą jest
pozbawienie możności działania lub brak należytej reprezentacji – od dnia, w którym o wyroku
dowiedziała się strona, jej organ lub jej przedstawiciel ustawowy.
§ 2. W sytuacji określonej w art. 4011 skargę o wznowienie wnosi się w terminie
trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Jeżeli w chwili
wydania orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego orzeczenie, o którym mowa w art. 4011,
nie było jeszcze prawomocne na skutek wniesienia środka odwoławczego, który został następnie
odrzucony, termin biegnie od dnia doręczenia postanowienia o odrzuceniu, a w wypadku wydania go
na posiedzeniu jawnym – od dnia ogłoszenia tego postanowienia.

Art. 408. Po upływie lat pięciu od uprawomocnienia się wyroku nie można żądać
wznowienia, z wyjątkiem wypadku, gdy strona była pozbawiona możności działania lub nie była
należycie reprezentowana.

Art. 409. Skarga o wznowienie powinna czynić zadość warunkom pozwu oraz zawierać
oznaczenie zaskarżonego orzeczenia, podstawę wznowienia i jej uzasadnienie, okoliczności
stwierdzające zachowanie terminu do wniesienia skargi oraz wniosek o uchylenie lub zmianę
zaskarżonego orzeczenia.

Art. 410. § 1. Sąd odrzuca skargę wniesioną po upływie przepisanego terminu,
niedopuszczalną lub nieopartą na ustawowej podstawie. Postanowienie może być wydane na
posiedzeniu niejawnym.
§ 2. Na żądanie sądu skarżący uprawdopodobni okoliczności stwierdzające zachowanie terminu lub
dopuszczalność wznowienia.

Art. 411. (uchylony)

Art. 412. § 1. Sąd rozpoznaje sprawę na nowo w granicach, jakie zakreśla podstawa
wznowienia.
§ 2. Po ponownym rozpoznaniu sprawy sąd stosownie do okoliczności bądź oddala skargę
o wznowienie, bądź uwzględniając ją zmienia zaskarżone orzeczenie albo je uchyla i w razie
potrzeby pozew odrzuca lub postępowanie umarza.
§ 3. (uchylony)
§ 4. Jeżeli do rozstrzygnięcia o wznowieniu postępowania zakończonego wyrokiem właściwy jest
Sąd Najwyższy, sąd ten orzeka tylko o dopuszczalności wznowienia, a rozpoznanie sprawy
przekazuje sądowi drugiej instancji.

Art. 413. Sędzia, którego udziału lub zachowania się w procesie poprzednim dotyczy
skarga, wyłączony jest od orzekania w postępowaniu ze skargi o wznowienie.

Art. 414. Wniesienie skargi o wznowienie nie tamuje wykonania zaskarżonego wyroku. W
razie uprawdopodobnienia, że skarżącemu grozi niepowetowana szkoda, sąd może na wniosek strony
wstrzymać wykonanie wyroku, chyba że strona przeciwna złoży odpowiednie zabezpieczenie.
Postanowienie może być wydane na posiedzeniu niejawnym.

Art. 415. Uchylając lub zmieniając wyrok, sąd na wniosek skarżącego w orzeczeniu
kończącym postępowanie w sprawie orzeka o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia
lub o przywróceniu stanu poprzedniego. Nie wyłącza to możliwości dochodzenia w osobnym
procesie, także od Skarbu Państwa, naprawienia szkody poniesionej wskutek wydania lub wykonania
wyroku.

Art. 416. § 1. Niedopuszczalne jest dalsze wznowienie postępowania zakończonego
prawomocnym orzeczeniem wydanym na skutek skargi o wznowienie.
§ 2. Przepisu § 1 nie stosuje się, jeżeli skarga o wznowienie postępowania została oparta na
podstawie wznowienia określonej w art. 4011.

Art. 4161. W sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem mogą być uchylone
postanowienia niekończące postępowania w sprawie, jeżeli zostały wydane na podstawie aktu
normatywnego uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną
umową międzynarodową lub z ustawą. Przepisy o wznowieniu postępowania stosuje się odpowiednio.

Art. 4241. § 1. Można żądać stwierdzenia niezgodności z prawem prawomocnego
wyroku sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie, jeżeli przez jego wydanie
stronie została wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie tego wyroku w drodze przysługujących
stronie środków prawnych nie było i nie jest możliwe.
§ 2. W wyjątkowych wypadkach, gdy niezgodność z prawem wynika z naruszenia podstawowych zasad
porządku prawnego lub konstytucyjnych wolności albo praw człowieka i obywatela, można także
żądać stwierdzenia niezgodności z prawem prawomocnego wyroku sądu pierwszej lub drugiej
instancji kończącego postępowanie w sprawie, jeżeli strona nie skorzystała z przysługujących
jej środków prawnych, chyba że jest możliwa zmiana lub uchylenie wyroku w drodze innych
przysługujących stronie środków prawnych.

Art. 4241a. § 1. Od wyroków sądu drugiej instancji, od których wniesiono
skargę kasacyjną, oraz od orzeczeń Sądu Najwyższego skarga nie przysługuje.
§ 2. Orzeczenie Sądu Najwyższego wydane na skutek wniesienia skargi kasacyjnej traktuje się jak
orzeczenie wydane w postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi.

Art. 4241b. W wypadku prawomocnych orzeczeń, od których skarga nie
przysługuje, odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia
niezgodnego z prawem można domagać się bez uprzedniego stwierdzenia niezgodności orzeczenia z
prawem w postępowaniu ze skargi, chyba że strona nie skorzystała z przysługujących jej środków
prawnych.

Art. 4242. W wypadkach określonych w art. 4241 skargę może wnieść
także Prokurator Generalny, jeżeli niezgodność wyroku z prawem wynika z naruszenia podstawowych
zasad porządku prawnego, Rzecznik Praw Obywatelskich – jeżeli niezgodność wyroku z prawem
wynika z naruszenia konstytucyjnych wolności albo praw człowieka i obywatela, albo Rzecznik
Praw Dziecka – jeżeli niezgodność wyroku z prawem wynika z naruszenia praw dziecka.

Art. 4243. Od tego samego wyroku strona może wnieść tylko jedną skargę.

Art. 4244. Skargę można oprzeć na podstawie naruszeń prawa materialnego lub
przepisów postępowania, które spowodowały niezgodność wyroku z prawem, gdy przez jego wydanie
stronie została wyrządzona szkoda. Podstawą skargi nie mogą być jednak zarzuty dotyczące
ustalenia faktów lub oceny dowodów.

Art. 4245. § 1. Skarga powinna zawierać:
1) oznaczenie wyroku, od którego jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest on zaskarżony w
całości lub w części;
2) przytoczenie jej podstaw oraz ich uzasadnienie;
3) wskazanie przepisu prawa, z którym zaskarżony wyrok jest niezgodny;
4) uprawdopodobnienie wyrządzenia szkody, spowodowanej przez wydanie wyroku, którego skarga
dotyczy;
5) wykazanie, że wzruszenie zaskarżonego wyroku w drodze innych środków prawnych nie było i nie
jest możliwe, a ponadto – gdy skargę wniesiono, stosując art. 4241 § 2 – że
występuje wyjątkowy wypadek uzasadniający wniesienie skargi;
6) wniosek o stwierdzenie niezgodności wyroku z prawem.
§ 2. Ponadto skarga powinna czynić zadość wymaganiom przewidzianym dla pisma procesowego. Do
skargi – oprócz jej odpisów dla doręczenia ich uczestniczącym w sprawie osobom – dołącza się
dwa odpisy przeznaczone do akt Sądu Najwyższego.

Art. 4246. § 1. Skargę wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok, w
terminie dwóch lat od dnia jego uprawomocnienia się.
§ 2. W razie stwierdzenia niezachowania warunków formalnych określonych w art.
4245 § 2, przewodniczący wzywa o poprawienie lub uzupełnienie skargi.
§ 3. Skargę nieopłaconą, skargę wniesioną z naruszeniem art. 871 § 1 oraz skargę,
której braków strona nie usunęła w terminie, sąd odrzuca na posiedzeniu niejawnym.

Art. 4247. Po doręczeniu skargi stronie przeciwnej, a gdy skargę wniósł
Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka – obydwu stronom,
sąd przedstawia niezwłocznie akta sprawy Sądowi Najwyższemu.

Art. 4248. § 1. Sąd Najwyższy odrzuca na posiedzeniu niejawnym skargę, jeżeli
ulegała ona odrzuceniu przez sąd niższej instancji, skargę wniesioną po upływie terminu, skargę
niespełniającą wymagań określonych w art. 4245 § 1, jak również skargę z innych
przyczyn niedopuszczalną.
§ 2. Skarga podlega także odrzuceniu, jeżeli zmiana zaskarżonego wyroku w drodze innych środków
prawnych była lub jest możliwa albo jeżeli nie zachodzi wyjątek, o którym mowa w art.
4241 § 2.

Art. 4249. Sąd Najwyższy odmawia przyjęcia skargi do rozpoznania, jeżeli jest
oczywiście bezzasadna.

Art. 42410. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę w granicach zaskarżenia oraz
w granicach podstaw. Skarga podlega rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, chyba że ważne
względy przemawiają za wyznaczeniem rozprawy.

Art. 42411. § 1. Sąd Najwyższy oddala skargę w razie braku podstawy do
stwierdzenia, że zaskarżony wyrok jest niezgodny z prawem.
§ 2. Uwzględniając skargę, Sąd Najwyższy stwierdza, że wyrok jest w zaskarżonym zakresie
niezgodny z prawem.
§ 3. Jeżeli w chwili orzekania sprawa ze względu na osobę nie podlegała orzecznictwu sądów
polskich albo w sprawie droga sądowa była niedopuszczalna, Sąd Najwyższy – stwierdzając
niezgodność wyroku z prawem – uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok sądu pierwszej instancji i
odrzuca pozew albo umarza postępowanie.

Art. 42412. W wypadkach nieuregulowanych przepisami niniejszego działu do
postępowania wywołanego wniesieniem skargi stosuje się odpowiednio przepisy o skardze
kasacyjnej.

 

x